بخار است با اين فرق كه چون بخار و دود هر دو از يك منشأ هستند و يا چون در عرف و در به دو نظر شبيه يكديگرند ، اسم دخان بر بخار اطلاق شده است . مؤيد استفادهء ما قول مسعودى در مروج الذهب و « ابن ميثم » در شرح نهج البلاغه است كه گفتهاند : مفسران اتفاق دارند در اين كه دودى كه آسمان از آن متكون شده ، ناشى از تنفس و تبخير آب است . « ابن ميثم » اضافه كرده است : دخان در حقيقت بخار است كه بر اثر تموج حاصل شده است و مشابه حسى صورى بين هر دو موجود . . . ونيز مؤيد نظريهء ماست قول « ابوالبقاء » كه در كليات خود مىگويد : هر دودى كه از آب گرم برمىخيزد بخار است ، و همچنين دودى كه از نم برانگيخته مىشود .
و نيز در بعضى اخبار بحارالانوار و الدر المنثور در تفسير آيهء « ثُمَّ اسْتَوى إِلىَ السَّماءِ وَهِىَ دُخانٌ » است كه آن دخان از تنفس آب حاصل شده است . و نيز تصريح بعضى اخبار به خروج بخارى چون دود از آب ، و خلق شدن آسمان از آن - مثل خبر دوم و چهارم و ششم از گروه اول - دلالت دارد بر اين كه آن بخار از فرط غلظت شبيه به دخان بوده است ، نه دود حقيقى . و نيز نفس خروج دود از آب - چنان كه باز ذكر خواهد شد - دلالت دارد بر اينكه آن دود در حقيقت بخار است نه دود ، زيرا كه از آب جز بخار بر نمىخيزد . و علاوه بر اينها شواهد روشن ديگرى است كه مؤيد و دليل ارادهء بخار از اسم دخان است .
و در واقع همهء اخبار مزبور ، دليل است بر اين كه تمامى آسمانهاى هفتگانه ، كه محيط بر زمينهاى هفتگانه است ، از بخار آفريده شده است . و به زودى كلمات حكمايى را كه در اراضى كرات سياره ، كراتى بزرگ از بخار مشاهده كردهاند ، نقل خواهيم كرد . پس معنايى كه ما در باب حقيقت آسمانها احتمال آن را تقويت نموديم ، معنايى است معقول و مسلم و موافق با جميع ظواهر شريعت اسلامى !
گروه سوم
اخبارى كه مىگويد : آسمان آفريده شده است از دريا يا از آب منجمد يا از موج