خواهد آمد كه طول كرهء فلكان ، يعنى گردش ساليانهاش به اندازهء چهل روز گردش خورشيد است . « 1 » و زمين آن از شدت تابش نور خورشيد به سفيدى سيم پرداخته است .
و اين كه فرمود : آن زمين در پشت « كوه قاف » است ، يعنى در عقب سايهء مخروطى زمين ، چنان كه سابقاً هم گفتيم و اين در صورتى است كه تاريخ صدور حديث مزبور شب باشد . و اين كه آن زمين در پشت مغرب زمين ماست ، يعنى در حالتى است كه زمين ما روبهروى طرف شرقى قرص خورشيد باشد !
* * * نظير اخبار ذكر شده است روايت حافظ « سيوطى » كه در كتاب الدر المنثور از بعضى ائمهء « كوفه » - گويا حضرت صادق عليه السلام باشد - نقل كرده است كه فرمود : جمعى از صحابه براى احترام حضرت رسول صلى الله عليه و آله از جا برخاستند . آن حضرت متوجه آنها شد و چون آرام گرفتند ، فرمود : چه مىگفتيد ؟ عرض كردند : به خورشيد نگاه مىكرديم و فكر مىنموديم كه از كجا مىآيد و به كجا مىرود ؟ و در آفرينش انديشه مىكرديم ! فرمود :
كذلك فَافْعَلوا : تَفَكَّروا في خَلْقِ اللَّهِ ، و لا تَفَكَّروا في اللَّهِ تعالى ، فإِنَّ للَّهِ تعالى وراءَ المَغربِ أرضاً بَيْضاءَ بَياضُها و نورُها مَسيرَةُ الشَمسِ أربعينَ يوماً ، فيها خَلْقٌ مِن خَلْقِ اللَّهِ تعالى ؛
در اين كار مجازيد . انديشه كنيد در آفرينش و آفريدگان خدا . ولى انديشه نكنيد در ذات خدا ، البته خداوند را در پشت مغرب زمينى سپيد است كه روشنايى و پرتوى آن
هامش
( 1 ) . تعبير به گردش آفتاب از روى مسامحه و مبنى بر اصول قديم است كه شب و روز را مولود حركت آفتاب به دورزمين مىدانستند بر خلاف اهل هيئت جديد كه آن را از آثار حركت وضعى زمين مىدانند و خلاصهء بيان مطلب اين است كه كرهء فلكان در مدت چهل روز از روزهاى ما به دور آفتاب مىگردد و در اين جا نظر به علت حدوث ، روز و شب ندارد كه حركت آفتاب است يا زمين . ( ف )