معنا ثابت شده است ، چنان كه در آخر مقدمهء ششم ذكر كرديم « 1 » . پس اگر تحديداتى كه دانشمندان هيئت جديد براى كرهء مريخ و زهره نمودهاند درست باشد ، ناچار بايد ظاهر اين خبر را در صورت صحت سند ، به معناى مناسبترى حمل نموده و بگوييم : جملهء « سبع مرات - هفت بار » قيد و بيان از براى « خلق » است نه از براى « مثل » و بنابراين ، معنا چنين مىشود : خدا در پشت سايهء زمين ما هفت بار زمين آفريد و اين اشارهء اجمالى خواهد بود بر اين كه هفت زمين در عقب سايهء مخروطى زمين ما مانند آن موجود است .
يا بگوييم : وجه شباهت بين زمين ما و زمينهايى كه در پشت سايهء آن است مجمل است ! زيرا بيانى در كلام نيست ، پس منافاتى در كلام ثابت نخواهد شد ، زيرا در خبر مذكور نيست كه خدا در پشت سايهء زمين ما زمينى آفريد كه هفت بار مثل زمين ماست در حجم ! يا در وزن ! يا از جهت نور يا از حيث حرارت يا سردى ، يا سرعت حركت يا كثرت مخلوقات ، يا ساير مشخصات و متعلقات ، پس هر يك از اين جهات ممكن است كه مقصود باشد و خدا داناتر است .
گفتار دهم : در كتاب بحارالانوار و كتاب الدر المنثور است : ابن عباس گفته است :
وقتى با جمعى در مسجد ، حلقه حلقه نشسته بوديم كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله وارد شده فرمود : در چه امرى صحبت مىكنيد ؟ عرض كرديم در امر خورشيد ! و پرسش و پاسخى چند به ميان آمد ، تا آنجا كه آن حضرت فرمود : به درستى كه در پشت كوه قاف هفت درياست كه مساحت هر دريا پانصد سال راه است و پس از آن هفت زمين است كه نور آن براى اهلش روشنايى مىدهد و سپس هفتاد هزار امت است « 2 » . »
هامش
( 1 ) . حجم كرهء زهره تقريباً يك دهم از حجم كرهء زمين كوچكتر است و حجم كرهء مريخ شش بار از حجم كره زمينكوچكتر است ! ( ف )
( 2 ) . دَخَلَ علينَا رَسولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و نَحنُ في المَسجدِ حَلَقٌ حَلَقٌ ، فقال لنا : فيمَ أنتم ؟ فقُلنا : نَتفكَّرُ في الشَمسِ ، إلى أن قال صلى الله عليه و آله : إنَّ من وراء قافَ سَبعَ بِحارٍ كلِّ بَحرٍ خَمس مائةِ عامٍ ، و مِن وراءِ ذلكَ سَبعُ أرضينَ يُضيءُ نورُها لأهلِها ، و من وراءِ ذلك سبعينَ ألف أمّةٍ .