يكى آن كه جوهرى كه دريا ، پر از آن است : « آب » ، سيال و روان و شفاف و لطيف است و همچنين جوهرى كه اين فضاها مملو از آن است ، « اتر » سيال و روان و شفاف و لطيف است - چنان كه در بالا بدان اشاره شده - بلكه سيلان و لطافت اين جوهر به مراتب از آب بيشتر است .
وجه ديگر ، كثرت حركت و تموج آب درياست كه عيناً در مادهء « اتر » نيز موجود است ، زيرا اين ماده بنا بر هر دو عقيدهاى كه دانشمندان و فلاسفه در باب حقيقت نور دارند ، دائماً در نهايت اهتزاز و تموج و حركت است . دو اعتقاد مزبور يكى عقيدهء « نيوتون » حكيم و پيروان اوست كه مىگويند نور مادهء لطيفى است مركب از ذرات خيلى كوچك كه به خطوط مستقيم از مركز خود با سرعت عجيب به اطراف پخش مىشود و ميزان سرعت سير آن ، بنا بر عقيدهء حكيم « دومر » دانماركى در هر ثانيه 192000 مايل يا بنا بر آزمايشهاى اخير در هر ثانيه 1299900 متر است . و عقيدهء ديگر ، عقيدهء حكيم « هويجانس » و بسيارى از افراد بعد از اوست كه مىگويند هوا مملو از مادهء « اتر » ى است و ايجاد نور در نتيجهء برخورد اين ماده است با عصب يا پى چشم !
پس چيزى كه در هر دو مذهب مورد اتفاق است ، اين است كه فضا پر از مادهء سيال ، شفاف ، روشن ومواجى است كه در هر ثانيه چندين هزار مايل راه طى مىكند و همين معنا عين مقصود ماست كه مناسبت و مشابهت تام بين درياها و بين مجارى سيارات ، از آن آشكار مىگردد .
وجه ديگر آن كه چون كرات سياره هميشه نصف آنها با خورشيد روبهروست ، ناچار در پشت هر يك سايهاى است طولانى و هولناك و از اين رو هر يك از سيارات چه بزرگ و چه كوچك ، به شكل ماهى درازى است كه جرم كرهء بيضى به جاى سر و آن سايهء مخروطى به منزلهء بدن آن است - چنان كه در شكل مربوط به فلك گذشت - و همچنان كه پوست ماهى مشبك و زره مانند است ، سطوح اين سايهء مخروطى را نيز
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 183
مساهمون: خسرو شاهى
ص١٨٣