اول : از جهت ساختمان شاخ گاو كه دور آن « چرخى » است ؛ چنان كه سطح غربى و شرقى زمين نيز مدور است و از اين رو در بعضى اخبار وارد شده است يك شاخ گاو در مشرق و شاخ ديگر وى در مغرب است و عجيب اين است كه اين گونه گردى مخصوص شاخ گاو است و شاخ ساير حيوانات چنين نيست .
دوم : آن كه دو طرف شاخ گاو يعنى سر و ته آن مسطح و اطرافش مدوّر است ؛ چنانكه زمين نيز مطابق رأى « نيوتون » و ساير متأخرين ، سطح استوايىاش مدوّر و دو قطبش مسطح است و خلاصه با آن كه اين معنا فقط بر نتيجهء آلات و ادوات علمى دقيق عصر اخير كشف گرديده است ، اخبار و آثار اسلام در هزار سال پيش به صراحت يا به اشاره ، آن را بيان فرموده است .
سوم : آن كه نسبت زمين با مدار بيضى خود ، مانند نسبت شاخ گاو است به سر يا بدن گاو ! زيرا هر گاه از زير شاخ گاو تا پوز او ، يا تا دمش ، از دو سو خطى فرض كنيم ، شكلى بيضى تصوير خواهد شد كه شاخ در كنار آن واقع شده ، چنان كه كرهء زمين نيز در كنار دايرهء بيضى واقع است .
و از روى اطمينان مىتوان گفت كه ائمه عليهم السلام چون مردم عصر خود را اهل درك و فهم اين مطلب نمىدانستهاند ، اينها را به طور رمز و اشاره و مَثَل ، در طى كلمات خود گنجاندهاند تا روزى به دست اهلش بيفتد و مقصود را دريابند .
و همچنين در اخبارى كه مىگويد : زمين بر ماهى آفريده شده ! مقصود آن است كه به شكل ماهى شده است ، چنان كه در شرح درياهاى آسمانى تفصيل اين معنا خواهد آمد و توضيح خواهيم داد كه زمينهاى هفتگانه كه در زبان شرع وارد شده است ، همگى مطابق هيئت جديد به شكل ماهى مىباشد .
ظاهراً كسانى كه از ائمه عليهم السلام دربارهء زمين سؤالاتى مىكردند ، چند نوع بودند :
گروهى كسانى بودند كه در صحف الهى و كتب قديمى خوانده بودند كه زمين بر شاخ گاو يا ماهى يا صخرهاى خلق شده و غرض اينان از سؤال امتحان و آزمايش علم و
اسلام و هيئت (فارسى) — صفحة 135
مساهمون: خسرو شاهى
ص١٣٥