آفريننده و پديدآرندهء آسمان و زمين است و آنها را بىستون ايجاد كرد پس زمين به واسطهء ميخهاى خود « 1 » در بالاى آب استقرار يافت » و در دعاى ماه رمضان است كه « خدا زمين را بىپايه بر روى آب گسترد » و در دعاى روز يكشنبه آمده كه « فاستقرّت الأرضون على الرواسي الشامخات » . و دلايل ديگرى كه به زودى دربارهء حركت زمين خواهيم نوشت . و نيز اخبارى كه راجع به كروى بودن زمين و اختلاف مشرق و مغرب ذكر نموديم ، همه مؤيد اين مدعاست و به هيچ وجه دلالت بر اين ندارد كه زمين به جسم ديگرى تكيه داشته باشد .
آرى ، ممكن است پارهاى اخبار ديگر كه مىگويد زمين بر پشت ماهى ! يا شاخ گاو و امثال آن آفريده شده است ! مايهء اعتراض گردد و از جملهء آن اخبار در كتاب الدرّ المنثور است كه : زمين در ميان دو شاخ گاو است ! در حالى كه امروز ديگر قابل ترديد نيست كه زمين كرهاى است معلّق در فضا ، به طورى كه از هر سو هوا آن را فرا گرفته است و شاخ گاوى در بين نيست . و از اين رو بسيارى از فضلا اصلًا اين اخبار را منكر شده و گروهى آنها را بر معانى باطنى و توجيهات عرفانى و غيره تأويل كردهاند .
منت خداى را كه توفيق حل اين مشكل را به حقير داد ! و كليد حل مشكل در اين گونه اخبار كه من به دست آوردهام ، همانا « تقدير مضاف » است كه در ميان ادبا شايع و رايج است و « تقدير مضاف » در اين مسئله چنين است كه گوييم : زمين به شكل شاخ گاو آفريده شده ( چنان كه امروز حكما را عقيده چنين است ) !
و مناسبت شكل زمين با شاخ گاو از چند جهت است :
هامش
( 1 ) . در اين حديث اشاره است به اين كه ميخها و اوتاد زمين ، يعنى كوهها ، موجب استقرار زمين و عدم گسترش آباست و اگر كوهها و مواد سنگى فراوان كرهء زمين نبود زمين مانند ريگى به حركت در مىآمد و آب و امواج آن در سراسر آن به بازى مىپرداخت و درياها بر خشكىها مسلط مىگردند . در يكى از پاورقىهاى فصل بعدى به طور مشروح چگونگى « ميخ » بودن كوهها ، در كره زمين ، از ديدگاه علم امروز را از كتب معتبر زمينشناسان ، نقل خواهيم كرد . ( خ )