در شمارهء افلاك و اوضاع و نظامات آن حيران و سرگردان و در تصفيهء مسائل و حل مشكلاتش دچار سرگيجه شده و در چارهء اين درد بىدرمان ، بر شمارهء افلاك ! افزودند و در مسئلهء حركات مركب و جمعآورى اطراف آن ، چون قائل به گردش دَوَرانى بودند ، سخت به مشكل افتادند و از روى ناچارى شكم افلاك بزرگ را از افلاك كوچك پر كرده ! و هر چرخ بزرگى را مركب از چرخهاى كوچك ( به طور مُمَثل و حامِل و مُدوَّر و مايل و غيره ) معرفى كردند ، تا جايى كه اكثريت آنها ، آن را 24 فلك دانستند ، ولى « اوزكيوس » حكيم ، به 23 فلك قائل شد و « كالبوس » هفت طبقه به آن افزود ! و « رجومونتانوس » عدهء افلاك را 33 و « ارسطو » 47 و « فراسكاتور » 70 دانسته و بالاخره فاضل « محمد خفرى » شمارهء آنها را به هشتاد رسانيده است .
و بر همين وضع ، هر قدر بر اختلافات عجيب خود افزودند ، دچار اشكالات سختترى شده و سرانجام در حل آن درمانده و به عجز خود اعتراف كردند . البته آنها با همهء اختلافاتى كه در تعداد و صفات افلاك داشتند ، در اصل وجود آن هيچ گونه اختلافى با همديگر نداشتند ، ولى من در كتاب مشهد الكائنات « 1 » ديدم كه « ذيمقراطيس » وجود جسم فلكى را منكر شده و گفته كه كواكب در فضا متحركند .
البته طرفداران هيئت جديد به كلى وجود جسم فلكى را منكر شده و حقيقتى براى آن قائل نشدهاند تا چه رسد به تعداد و صفات آن ، و با اين حال نه پايهء انديشههاى اينان دچار سستى شده و نه در اركان تفكرشان خللى وارد آمده ، بلكه با انكار وجود جسم فلكى ، عقايد و مبانى درستتر و استوارترى پيدا كردهاند كه خواهد آمد !
فلك در اصطلاح هيئت جديد ، فقط عبارت از مدارهاى فرضى اجرام سماوى است - چنان كه در شكل شمارهء 4 پيداست - براى آن كه هر جسم آسمانى در نظر آنها ،
هامش
( 1 ) . مشهد الكائنات ، ص 41 .