به خوبى درك مىكنم ، و مىدانم كه :
ظماء بقلبى لا يكاد يسيغه
رشف الزّلال و لو شربت بحورا
( يك تشنگى در قلب من وجود دارد كه آشاميدن آبهاى زلال آن را بر طرف نخواهد كرد ، اگر چه درياهايى از آب بياشامم )
و فى ظما قلبى دليل
على وجود السّلسبيل
فى جرّة الموت الرّحوم
( و در تشنگى دلم دليلى است بر وجود آب ملكوتى سلسبيل در كوزه اى كه مرگ مهربان براى من يعنى همهء انسانها آماده كرده است ) [ جبران خليل جبران ] و اين آب ملكوتى همان بر طرف شدن پردهها از جلو بينايى حقيقى انسان است كه موجب يقين شهودى او به لقاء اللَّه مىگردد .
34 ، 36 - اللهم فان ردوا الحق فافضض جماعتهم ، و شتت كلمتهم ، و ابسلهم بخطاياهم ( پروردگارا ، اگر آن تبهكاران ( سپاهيان معاويه ) حق را ردّ كردند ، جمعشان را پراكنده ساز و كلمه ( نظر و عقيده و سخن باطل ) آنان را متفرق و تباه بفرما آنان را به نتيجهء خطاهايشان كه هلاكت ابديست بسپار . )
فقط حق است كه مىتواند جامع حقيقى انسانها در يك وحدت عالى بوده باشد
شما اگر همهء مردم روى زمين را كه بنا به آمارهاى تخمينى شمارهء نفوس آنها به پنج ميليارد و نيم مىرسد ، با كمال دقت مورد تحقيق و بررسى قرار بدهيد ، و با تحليل مغز و روانى همهء آنان ، طرز تفكرات و دريافتها و آرمانهاى آنان را مورد تحليل قرار بدهيد به دو نفر ، آرى ، حتى به دو نفر انسان نخواهيد رسيد كه هر يك از آن دو اتحاد حقيقى ما بين خود و نفر دوم احساس كند ، مگر اين كه هر دو يا هر چند نفر از نظر تكامل روحى به جائى رسيده باشند كه درك و اعتقاد و عمل به حق ، آنان را بهم بپيوندد .
براى توضيح اين مسئله ، نخست انواع اتحادهاى متنوع را كه در ذيل مىآوريم ( و آنها را در تحقيق مباحث « اعلاميه حقوق بشر از ديدگاه اسلام » نيز مطرح نمودهايم ) مورد توجه قرار بدهيم . البته همان گونه كه خواهيم ديد اين اتحادها متنوعند : طبيعى ، ماوراى طبيعى ، مربوط به ماهيت ، اختيارى ، ارزشى ، مكتبى ، قراردادى ، و اختيارى .