ترتيب انكشاف 50 درصد را شك مىناميم . آنچه به نظر مىرسد كه موجب علمى نبودن كارهاى اختيارى باشد ، نقص در اكتشاف است كه در همهء موارد احتمالات وجود دارد . يعنى بدانجهت كه در كارهاى اختيارى براى هيچ كس روشن نيست كه شخصيت انجام دهندهء كار كدامين موضوع را يا يك موضوع را از كدامين راه مىخواهد انتخاب مىنمايد ، لذا قابل پيش بينى علمى نمىباشد . همچنين عامل ديگر براى مجهول بودن انتخاب انجام دهندهء كار عبارت است از مجهول بودن كميت و كيفيت انگيزگى عواملى است كه انسان را براى كار تحريك مىكند .
اولا بايد بدانيم كه اگر ما با چنين وضعى در جريانات طبيعى رويارو شويم ، هرگز بررسى اين وضع احتمالى را از مجراى علمى بر كنار نمىكند . بعنوان مثال اگر ما ندانيم كه مقدار حرارتى را كه براى ذوب كردن فلان فلز لازم است مىتوانيم ايجاد كنيم يا نه هيچ آسيبى به اين قانون علمى كه اين فلز مخصوص در مقدارى معين از حرارت ذوب مىشود ، نمىرساند . و اگر بخواهيم وضع نبودن اصل حرارت و يا مقدار لازم از حرارت را كه براى ذوب شدن آن فلز بايد داشته باشيم در مجراى علمى قرار بدهيم ، باز هيچ مانعى از نگرش علمى در بارهء وضع مزبور نداريم . فرض كنيم ما اصلا نمىتوانيم حرارتى بوجود بياوريم ، در اين صورت مىدانيم كه ما توانايى وارد كردن حتى اولين درجات حرارت را بر آن فلز نداريم و فلز مفروض به حال طبيعى خود از نظر حرارت و برودت قرار خواهد گرفت . و اگر بتوانيم مقدارى از حرارت را به آن فلز وارد كنيم ، اگر تأثير هر درجه از حرارت را بدست بياوريم ، مىتوانيم با كمال صراحت و با نگرش علمى بگوييم : فلزى كه ما آن را براى وارد كردن حرارت در نظر گرفتهايم اين مقدار از حرارت را به خود گرفته و در نتيجه اين مقدار تأثر پيدا كرده است . حال در كارهاى اختيارى كه از انسانها صادر مىشود دقت كنيم خواهيم ديد اين گونه ملاحظات علمى در كارهاى اختيارى نيز وجود دارد . اين ملاحظات علمى در دو قلمرو صورت مىگيرد : يك - در قلمرو عوامل و انگيزهها . 1 - هيچ كار اختيارى بدون عامل و انگيزه از انسان صادر نمىگردد . 2 - هر مقدار انگيزگى عوامل كار اختيارى قوىتر باشد صدور
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 336
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣٣٦