فعلى خود را از آنها دريافته است مورد تحقيق و محاسبات علمى قرار بدهيم . اين حقيقت بهترين دليل آنست كه هيچ پديده اى در اين عالم وجود بدون جريان قانونى در موقعيتهاى وجودى خود قرار نمىگيرد ، و آن اصل كه گفتيم « جهان با شناسايى جهان فرق دارد » هيچ فرقى ما بين واقعيات طبيعى و كارهاى آزادانه انسانى ندارد .
يك راه علمى ديگر براى كشف عوامل و ارزش كار اختيارى كه عبارتست از شناخت هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه براى يك انسان مىتواند در صادر كردن كار اختيارى تأثير نمايد .
اگر چه ممكن است با نظر به مباحث گذشته ، اين حقيقت هم روشن شده باشد كه هر اندازه شناخت كيفيت فعاليت يك شخصيت و هدف گيريها و قرار گرفتن آن تحت تأثير انگيزگى عوامل وادار كننده به انجام كار از نظر علمى روشن شده باشد به همان مقدار مىتوان به شناخت سرنوشت قطعى كار از نظر ماهيت و كيفيت و كميت و ارتباط شخصيت آدمى با آن كار و همچنان مقدار تأثير منش مخصوصى كه انسان داراى آنست توفيق يافت . و بر مبناى همين اصل علمى است كه كارشناسان جرم و جنايت و باز پرسان و قضات در كشف كيفيت كارهاى صادره از متهمان ( از نظر عادى بودن يا اضطرارى يا اكراهى يا اجبارى يا اختيارى موفق مىشوند ، اگر وضع كار اختيارى به آن ابهام بود كه امكان نزديك شدن به عوامل و مقدماتى را كه آن را بوجود مىآورد سلب مىكرد ، و همچنين اگر شخصيت انسانى بقدرى اسرار آميز در كارهاى اختيارى كار مىكرد كه كشف اختيارى يا اجبارى يا اضطرارى يا اكراهى و يا عادى بودن آن امكان پذير نبود ، اين همه محاكمهها و فعاليتهاى علمى و عميق در راه روشن ساختن وضع متهمان بجايى نمىرسيد ، با اين كه مىبينيم كارشناسان جرم و جنايت بازپرسان و قضات ، اغلب با اطمينان نزديك به يقين واقعيت را روشن مىسازند و كار قضائى خود را انجام مىدهند .
براى كشف علمى كارهاى اختيارى از اين راه كه ما در اين مبحث مطرح مىنماييم بهره بردارىهاى بسيار فراوان شده و هم اكنون هم رايج است و تا شخصيت انسانى و منشها و هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه شخصيتها را تحت تأثير قرار مىدهند به همين منوال باشد كه در انسانها مىبينيم همين جريان اكتشافى ادامه خواهد