نيز با يك تعريف علمى توضيح علمى بدهيم كه عبارتست از طرف توجه قرار گرفتن تكليفى كه براى يك شخص مقرر شده است . همچنين تكليف عبارتست از جبرى طبيعى و انگيزههاى سود و زيان شخصى عبارت است از استناد احساس و درك تكليفى كه به يك شخص متوجه گشته است ، و معناى انجام تكليف در فوق عوامل انجام مزبور به وجدان يا عقل عملى كه احكام و تحريكات خود را در فوق عوامل طبيعى و سود و زيانهاى شخصى صادر مىنمايد . به همين ترتيب مىتوانيم در علل بوجود آمدن چنين احساس ، و اقدام به انجام تكليف به انگيزگى وجدان را نيز مانند بررسى در علل ديگر حقايق عرصهء هستى مورد تحقيق و بررسى علمى قرار بدهيم . يعنى ما مىتوانيم با علم به اين كه احساس شريف مسئوليت و تكليف و انجام آن در فوق عوامل و انگيزههاى جبرى و شبه جبرى نمىتواند بدون علت و انگيزه بوجود بيايد در پيگردى علل بوجود آورندهء احساس و انجام مزبور با بررسىهاى علمى به استنتاج و مقايسات كاملا علمى بپردازيم . به عنوان مثال ما مىتوانيم به وسيلهء تحقيق به اين نتيجهء علمى برسيم كه انسانى كه اشتياق به كمال دارد ، بهر نحو باشد به اين نتيجه خواهد رسيد كه احساس مسئوليت و تكليف و لزوم انجام آن در مجراى عوامل طبيعى و انگيزههاى سود و زيان و شخصى با آن كمال كه يكى از مختصاتش دور شدن از خود خواهىها است منافات دارد ، لذا خود تكليف براى او مطلوب بالذات جلوه نموده و با نداى وجدان و خرد سالم اقدام به انجام آن مىنمايد . بدين ترتيب مىتوانيم در بارهء ديگر مجارى علمى اين موضوع نيز بررسىهاى علمى داشته باشيم ، مانند بررسى در معلولات و لوازم و نتايج و پديدههاى متعاقب و همزمان و غير ذلك كه مربوط به موضوع احساس و انجام تكليف مستند به وجدان مىباشد . با اين گونه تحقيقات علمى است كه مىتوانيم يكى از با اهميتترين معلول احساس مسئوليت و تكليف را كه عبارت است از به فعاليت افتادن قواى سازندهء مغزهاى مقتدر بشرى براى تحصيل تكامل مادى و معنوى در امتداد تاريخ درك و دريافت نماييم . متأسفانه هر اثر تحقيقى
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 287
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٨٧