مراجعه فرمايند . ( 1 ) مطلبى كه در اينجا ضرورى به نظر مىرسد و بايد مطرح گردد اينست كه هنگامى كه نويسندگان تمدن صنعتى دورانهاى اخير براى آزادى مطلق قلم و بيان به راه انداختند علتى كه براى اين آزادى مطلق [ كه اصطلاح ديگرش بىبند و بارى است ] در نظر داشتند ، دو موضوع بود : موضوع يكم - لزوم مراعات احترام و كرامت و حيثيت انسانى كه مطالبى را بيان كرده يا به وسيلهء قلم آنها را ابراز نموده است . موضوع دوم - برخوردارى جامعه از حقايق و واقعياتى جديد كه بوسيلهء بيان و قلم از آنها آگاه مىگردد . علتى كه براى آزادى مزبور در دو موضوع فوق بيان شده است ، از يك جهت متين و قابل توجه است يعنى نمىتوان در صحت لزوم و مطلوبيت مراعات احترام و كرامت و حيثيت انسانى كمترين ترديدى نمود و همچنين ترديدى در اين نيست كه حقايق و واقعياتى كه در گذرگاه تاريخ بوسيلهء بيان و قلم براى مغزهاى بشرى مكشوف مىگردد ، از عوامل پيش برد « حيات معقول » او محسوب مىگردد . اما بايد ديد آيا فقط حق حيثيت و شرف و كرامت و احترام يك انسان كه سخنى را بيان مىكند و آن را مىنويسد ، بايد مراعات شود ، يا همهء انسانها بايد از حقوق اساسى سه گانه ( حق حيات ، حق كرامت ، حق آزادى معقول ) بر خوردار شوند بديهى است كه پاسخ اين
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 259
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٥٩
هامش
( 1 ) در صفحات مزبور اين مطالب بحث شده است : 1 - كتاب ششم كه كتابهائى است كه با دست بشر نوشته شده است . 2 - ملاك اين كه يك نظريه يا يك مطلب فاسد است چيست 3 - آيا بررسى محتويات كتب براى حفظ قانون فعاليت مغز و روان انسانى خلاف آزادى عقيده و بيان است 4 - هر انسان محققى در بارهء انسان ، داراى يك كارگاه درونى براى انسانسازى است كه مقدارى مواد خام آن را از جهان عينى برونى جمعآورى مىنمايد . 5 - هر گونه تحقيق و تفكر در بارهء انسان بدون كوچكترين قيد و شرط آزاد است ، ولى براى عرضه به افكار بشرى بايد از همهء جوانب مورد تحقيق و آزمايش قرار بگيرد و سپس در صورت صحت نتائج ، به فضاى جامعه عرضه شود .