آيا همهء اين قوانين بسيار دقيق حاكم بر هستى از ناچيزترين ذره گرفته تا مجموعهء كيهان بزرگ ، از يك تصادف كور سر در آورده و رو به يك تصادف كورتر پيش مىرود آيا اين همه نغمههاى درونى كه با رساترين كلمات به بنى نوع انسانى معنادار بودن جهان و انسان را گوشزد مىكند ، براى اثبات يك روز بزرگ بعنوان روز قيامت كافى نيست آيا يك عاقل مىتواند باور كند كه اين همه خونها كه در روى زمين بوسيلهء ستمگران مىريزد و اين همه تعدىها و تجاوزهائى كه بر حق حيات و حق كرامت و حق آزادى معقول انسانها صورت مىگيرد ، در همين دنيا محو و نابود مىگردد و هيچ عكس العمل و نتيجه اى در ماوراى اين جهان كه ثبوتش قطعى است ، بوجود نخواهد آورد براى كسانى كه در بارهء معاد با نظر انكار يا ترديد مىنگرند ، بسيار مناسب است كه اشخاص پاكى را در موقع ارتكاب زشتىها مورد مطالعه قرار بدهند . اين اشخاص در موقع ارتكاب يك زشتى نوعى عكس العمل ندامت و شكنجهء وجدانى در خود در مىيابند كه اگر اين تاثر وجدانى مقدس را از تمامى كتابهاى تأليف شده در اصول و ارزشهاى انسانى چه در قلمرو اخلاق و چه در كتابهاى ادبى بسيار عالى در شرق و غرب حذف كنيد ، ديگر چيزى براى خواندن در آن كتب نخواهيد يافت .
آيا اين تأثر مقدس كه براى درون آدميان حقيقتى والاتر از مشتى گوشت و استخوان و خون را [ كه در پستترين حيوانات نيز وجود دارد ] اثبات نمىكند اين حقيقت همان شخصيت انسانى است كه جاودانگى بالاترين مختص يا ثمر آن است . ممكن است شما بگوييد : اگر از بعضى افراد استثنائى كه ندامت و شكنجهء وجدانى در موقع ارتكاب زشتىها در درون آنها به وجود مىآيد ، بگذريم ، اكثريت چشمگير مردم داراى اين حالت تاثرى نيستند . پاسخ اين اعتراض بسيار روشن است . نخست دو مثال ساده را در نظر بگيريد : مثال يكم وقتى كه شما براى اولين بار سيگار مىكشيد ، ريهء شما عكس العمل شديدى بوسيلهء سرفه يا سرفهها از خود نشان مىدهد ، وقتى كه عمل مزبور تكرار شد ، تدريجا سرفهها تقليل مىيابد تا حدى كه حتى كشيدن چند سيگار پشت سر هم نيز موجب عكس العمل تاثرى ريه بوسيلهء سرفه نمىشود ، ولى اين قضيه را كه بر ريهء شما با كشيدن سيگارها چه مىگذرد ، از پزشك متخصص ريه و قلب بپرسيد تا بفهميد كه حتى كمترين دود سيگار در آن دو عضو مهم حياتى چه تاثير مىگذارد . مثال دوم -
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 251
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٥١