ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 23

با نظر به مطالب فوق است كه جملهء معروف افلاطون را بار ديگر مورد دقت قرار مىدهيم كه مىگويد : « وقتى ملتى خوش اخلاق باشد احتياجى به قوانين پيچ در پيچ ندارد و قوانين ساده براى او كافى است » ( 1 ) ممكن است گفته شود : عبارت مزبور از يك متفكر قديمى است و او اطلاعى از تحولات تكاملى قوانين نداشته است ، زيرا اين تحولات از دوران نهضت ( رنسانس ) به اين طرف صورت گرفته است . پاسخ اين سخن مطلبى است كه آلفرد نورث و ايتهد در كتاب بسيار مهم خود ( ماجراى ايده‌ها ) متذكر شده است . او مىگويد : « طبيعت بشرى آن قدر گره خورده است كه آن برنامه‌ها كه براى اصلاح بشرى روى كاغذ مىآيد ، در نزد مردان حاكم بىارزشتر از آن كاغذيست كه با نوشتن آن برنامه‌ها باطل مىشود » ( 2 ) اگر چه در عبارت فوق ، مىتوان گفت واقعيت بشرى پيچيده نيست ، بلكه سياست گذاران خودكامه و خودخواهان منفعت پرستند كه طبيعت انسانى را مىپيچانند تا آن را در استخدام خود قرار بدهند . اگر قوانين حقوقى ، و فرهنگها با حركت تكاملى پيش مىروند ، پس كو نظم خرد پسند زندگى و كو حيات مطلوب كو حق و عدالت بياييد ساده لوحى ما را ببينيد كه نظم جالب اقتصادى و حقوقى و علمى و رفاه زندگى قدرتمندهاى خود كامه در جامعهء خود را ، كه براى حفظ سلطه و اقتدار بر ديگران بوجود آورده‌اند ، به حساب ترقى و تكامل قوانين حقوقى آورده و جريانهاى زندگى آنان را با آب و تاب فريبنده بازگو مىكنيم و مىنويسيم و حتى در دانشگاه‌ها به دانشجويان ساده لوحتر از خودمان تدريس مىكنيم ولى فراموش مىكنيم كه آن نظم جالب اقتصادى و حقوقى و علمى و رفاه زندگى قدرتمندان بر ويرانه‌هاى اقتصاد و حقوق و علم و فرهنگ جوامع ضعيف كه آن قدرتمندان بوجود آورده‌اند ، استوار شده است . ما از زمان طولانى ، شاهد اين جريان شرم آور و پر وقاحت هستيم كه قدرتمندان خودكامه براى بسط دادن به قدرت و خودكامگىهاى خود و براى كشيدن ديگر جوامع