فرشتگان آن اسماء تعليم شده را متذكر شديم ، مىتوان گفت : اگر انسانها به جهت تهذيب با صفات عاليه و تخلق به اخلاق اللَّه مسير كمال ممكن را در نوردند و شايستگى خطاب * ( يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ) * * ( فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي ) * ( اى نفس رسيده بمقام اطمينان داخل شو در ميان بندگان من و داخل شو به بهشت من ) را پيدا كنند ، بدانجهت كه از ميان خارستانها و سنگلاخها و باتلاقهاى مهلك غرايز حيوانى عبور كردهاند و بدانجهت كه در باز كردن زنجيرهاى بسيار گرانبار و خودخواهىها از جان خود متحمل مشقتها و رنجهاى بسيار سخت گشتهاند -
از گل آدم شنيدم بوى تو
راهها پيمودهام تا كوى تو
و بدانجهت كه
از جمادى مردم و نامى شدم
و ز نما مردم ز حيوان سر زدم
مردم از حيوانى و آدم شدم
پس چه ترسم كى ز مردن كم شدم
حملهء ديگر بميرم از بشر
تا بر آرم از ملائك بال و پر
بار ديگر از ملك پران شوم
آنچه آن در وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون
گويدم انا اليه راجعون
لذا مىتوان گفت : از اين جهت بر فرشتگان برترى پيدا مىكنند ، زيرا در فرشتگان حركت تحولى از نقص به كمال و از نزول به صعود وجود ندارد . ملا على قوشچى اين نظريه را به اشاعره نسبت داده است . در مقابل اشاعره حكماء و معتزله و قاضى ابو بكر و ابو عبد اللَّه الحكيمى را قرار داده است كه ملائكه را افضل مىدانند ( 1 ) و اين كه امير المؤمنين عليه السلام مىفرمايد . فرشتگان داناترين و مقربترين مخلوقات به خدا هستند ، از آن جهت است كه علم و صفات عاليهء آن فرشتگان هيچگونه آلودگى
هامش
( 1 ) شرح تجريد الاعتقاد ملا على قوشچى - مبحث برترى انبياء بر ملائكه .