آگاهى پوشيده نيست . بنا بر اين ، از سه جهت نمىتوان به نظرات آنان اطمينان پيدا كرد : جهت يكم - خود اوضاع اجتماعى و فرهنگى و قانونى و علمى و مذهبى و اخلاقى و ديگر شئون انسانى ( فردى و اجتماعى ) دوران مزبور ، بقدرى ابهام انگيز و مختلف نقل مىشود كه نمىتوان با وضوح كامل در بارهء آن اوضاع يك نتيجهء قطعى را بدست آورد .
جهت دوم - عبارتست از همان جريان دخالت روحيّات و گرايشهاى درونى و خصوصيّات ذهنى تاريخ نگار و تحليلگر در بيان و توضيح و تفسير سرگذشت تاريخى يك دوران .
جهت سوم - مشاهدهء عينى آن دوران براى ناقلان آثار وجود نداشته است .
بلكه همهء آنان تكيه به منبعى مىكنند كه نمىتواند ارزش مشاهده داشته باشد .
لذا مىتوان گفت : اطمينان بخشترين طرق براى درك چگونگى دوران بعثت از ابعاد مذكور در فوق بيانات ولى اللَّه اعظم است كه هم آن دوران را با همهء خصوصيّاتش مشاهده فرموده و همهء علل و شرايط جريانات آن را با يقين روشن مىدانسته و هم داراى درون و ذهن و روحيّه اى پاك و ناب از آلودگىها و غرض ورزىها بوده است . باضافهء امتياز مخصوصى كه امير المؤمنين عليه السّلام در بارهء پيامبر شناسى داشته است . زيرا بديهى است كه هيچ كس پيامبر اسلام و رسالت و مختصّات و آثار رسالت آن بزرگوار را مانند امير المؤمنين عليه السّلام نمىشناخت ، و قطعى است كه شناخت مختصّات رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم و چگونگى تأثير پذيرى جامعهء آن دوران از آن حضرت ، يكى از بهترين عوامل شناخت سر گذشت آن جامعه مىباشد . اكنون مىپردازيم به بيان توصيفات امير المؤمنين عليه السّلام در بارهء دورانى كه پيامبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در آن ، مبعوث به رسالت گشته است :
يك - إنّ اللَّه بعث محمّدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم نذيرا للعالمين و أمينا على التّنزيل و أنتم معشر العرب على شرّ دين و فى شرّ دار ، منيخون بين حجارة خشن و حيّات صمّ تشربون الكدر و تأكلون الجشب ،
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 34
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣٤