مسألهء دوم - حقائق و واقعيّات پيرامون فرزندان چيست كه اگر آزاد باشند ، از آن حقائق و واقعيّات ، در استيفاى حقّ انتخاب بهره مند خواهد گشت
بديهى است كه انتخاب آزاد خواستههاى اشخاص در يك محيط ، در آن حقائق و واقعيّات انجام خواهد گرفت كه وجود دارد ، به اين معنى كه هر انسانى در آن محيطى كه زندگى مىكند خواه ساده يا پيچيده و متنوّع ، خوب يا بد ، در برخوردارى از انتخاب آزاد ، آن موضوعات را انتخاب خواهد كرد كه در آن محيط در دسترس است .
بعنوان مثال - شخصى كه در يك آبادى كوچك دور از شهر زندگى مىكند عوامل زندگى او و هر چيزى كه او در آن محيط مىتواند آن را مورد تصرّف قرار دهد مانند زمين براى زراعت ، درخت براى پروراندن و حيواناتى كه براى او مفيد است و حركتهاى محدود از آبادى خود به آبادى ديگر ، انتخاب همسر و استفاده از معدن گچ مثلا و غير ذلك محدود و متعيّن است ، لذا چنين شخصى اگر بخواهد از حقّ انتخاب آزادى خود استفاده كند ، بديهى است كه در همان اشياء كه شمرديم ، استفاده خواهد كرد ، نه در هزاران حقائق و واقعيّاتى كه در يك شهر بزرگ موجود است .
از طرف ديگر انتخاب آزاد يك انسان بستگى به اطَّلاعات و معلومات و خواستهها و آرمانهاى او دارد . وقتى كه يك انسان مثلا 16 يا 18 ساله با معلومات اندك و خواستههاى طبيعى محض و آرمانهاى احساساتى خام ، بخواهد انتخاب آزاد انجام بدهد ، از همين معلومات و خواستهها و آرمانها استفاده خواهد كرد نه از معلومات يك متفكَّر بزرگ مطَّلع و داراى خواستههاى معقول و آرمانهاى والاى انسانى . روى اين اصل است كه مقامات مسئول تعليم و تربيت بايد اين نكته را مراعات نموده و در عمل تعليم و تربيت ، آن مقدار آزادى انتخاب را به فرزندان بدهند كه آنان شخصيّت قرار گرفته در مجراى رشد و كمالشان را تباه نسازند . و با يك مثال ساده اگر پيرامون يك كودك انبار بنزين و كتابخانه و ديگر اشياء با ارزش قابل احتراق وجود داشته باشد ، يا نبايد به اين دليل كه او مىتواند بخارى را براى استفاده از گرمايش روشن كند ، كبريت بدست او داد و يا اين كه اگر ضرورتى ايجاب كند كه كبريت بدست او داده شود ، قطعا بايد شخص يا اشخاص مواظب آن كودك شوند كه مبادا با تكيه بازادى در انتخاب ، آتش به انبار بنزين و كتابخانه بزند و چه بسا كه خود را هم بسوزاند .