تكاملى مىتوانند بان بزرگ بزرگان برسند ، ولى با كمال صراحت ادّعا مىكنيم كه بشر مىتواند سلمان فارسى و ابو ذر غفارى و عمّار بن ياسر و اويس قرنى و مالك بن الحارث الأشتر شود و بطور كلَّى چنان كه بشر مىتواند بمقامات عاليهء آن شخصيّتها نائل آيد ، مىتواند به پستترين نقطهء حيوانيّت سقوط كند كه همهء امتيازات و عظمتها و كمالات را در اسافل اعضاء تفسير كند تا آنجا كه -
جز ذكر نى دين او نى ذكر او
سوى اسفل برد او را فكر او
و بعبارت مختصر - آقايان معلَّمان و مربّيان عزيز ، هر نو نهالى كه در برابر شما قرار گرفته و شما مىخواهيد او را تعليم و تربيت نماييد ، يقين بدانيد كه با موجودى سر و كار پيدا كردهايد كه مىتواند در خطَّ سفيد - خطَّ ابراهيم و موسى و عيسى و محمّد و على صلوات اللَّه عليهم أجمعين پيش برود كه پاسخى براى سؤال فرشتگان از خدا در بارهء خلقت آدم باشد و به تنهائى به مرحلهء جان جهان برسد ، و مىتواند خطَّ سياه - خطَّ چنگيز و نرون و تيمور لنگ و آتيلا و سزار بورژيا و يزيد و ماكياولى را پيش بگيرد كه جز خود منحوسشان ، هيچ چيز و هيچ كسى را شايستهء پوشيدن لباس هستى نمىدانند مگر اين كه وسيله اى براى اهداف آن ضدّ انسانها باشند . و آدمى از آغاز هر يك از دو خطَّ ، تا بينهايت كشيده مىشود . پس از اين مقدّمه ،
مقدارى از اصول كلَّيّه را در بارهء انسانهائى كه مورد تعليم و تربيت قرار مىگيرند ، بررسى مىكنيم -
اصل يكم - خصوصيّت ساليان زندگى انسانهاى مورد تعليم و تربيت
با نظر به مشاهدات معمولى و مقدارى از آزمايشهاى علمى در بارهء فرزندان ، هر قسمتى از ساليان زندگى آنان تا حدودى داراى مختّصاتى مىباشد كه تعليم و تربيت در آنها متفاوت است . بعنوان مثال - هر چه ساليان عمر كودك كمتر باشد ، قاعدتا وابستگى شخصيّت او به پدر و مادر و يا هر كسى كه مديريّت كودك را به عهده دارد بيشتر است .
باحتمال قوى دريافت كودك در بارهء شخصيّت خود در آغاز رشد آن ، تا اوائل جوانى وابسته به قضاوت ديگران است و لذا گفته شده است كه هر انسانى تا آغاز رشد فكرى ، شخصيّت و مختصّات خود را از ديگران مىآموزد تا آن هنگام كه قدرت اشراف و