بر غير خويشتن براى شخص نيازمند بديهىتر از انقسام هر عدد زوج به دو عدد مساوى است ، زيرا انقسام مزبور اگر چه يك امر ضرورى است ، ولى تلازم بديهى در تصوّر ندارد ، يعنى چنان نيست كه هر كس هر عدد زوجى را در هر حال كه تصوّر كرد ، بالبداهه انقسام به دو عدد مساوى را بايد تصوّر نمايد ، در صورتى كه بمجرّد تصوّر نياز و نيازمند ، بالبداهه تصوّر تكيه و متّكى بدنبال آن بوجود مىآيد .
كسانى كه گمان مىكنند هر جاندارى ذاتا خود را اداره مىكند و علَّت ابقاى هر جاندارى خود آن است ، در حقيقت از درك معناى تحوّل مستمرّ حيات در جاندار ناتوانند و نمىفهمند كه -
هر نفس نو مىشود دنيا و ما
بى خبر از نو شدن اندر بقا
عمر همچون جوى نو نو مىرسد
مستمرّى مىنمايد در جسد
اگر چنين است ، پس چرا ما اين تحوّل نو بنو را نمىبينيم و همهء اشياء جز متحرّكهاى محسوس را ، ثابت مىبينيم پاسخ شما اينست كه -
شاخ آتش را بجنبانى بساز
در نظر آتش نمايد بس دراز
اين درازى مدّت از تيزىّ صنع
مىنمايد سرعت انگيزىّ صنع
پس ترا هر لحظه مرگ و رجعتيست
مصطفى فرمود دنيا ساعتيست
اگر بخواهيم براى هر يك از جانداران ، يك عامل مستقلّ از طبيعت خود جاندار كه حافظ بقاى آن باشد ، فرض كنيم ، در اين صورت باضافهء بازگشت به اين سؤال كه حفظ - كنندهء بقاى آن جاندار ، كه يك حقيقت طبيعى و قطعا در حركت است ، چيست اين اعتراض لا ينحلّ پيش مىآيد كه اين چگونه تفكَّر علمى است كه يك عامل فوق طبيعى را از بيم پذيرش فوق طبيعى بودنش حذف كنيم و بجاى آن ، براى هر يك از جانداران يك خدا اثبات كنيم اين همان خطاى فكريست كه ارتوركومپتون كه در علم فيزيك مرد مشهوريست ، بجاى آنكه تأثير و تصرّف خدا را در فنومنهاى آتميك معتقد شود ، براى هر الكترون يك خدا اثبات مىكند و آنگهى آيا نبايد دخالت عامل فوق طبيعى را در بقاى جانداران كه در عرصهء طبيعت و قوانين آن در حال كون و فساد و تشكَّل و تجزئه است بپذيريم ، در صورتى كه اين تحوّل بوسيلهء موادّ بيجان مانند غذاهائى كه جاندار از آنها استفاده مىكند ، انجام مىگيرد و بعبارت مختصرتر نمىتوان از نظر علمى ، بقاء