برترى را باستقراء دادهاند و گفته شده است : استدلال قياسى داراى اهمّيّت اثباتى نيست . و اين نظريّه يك گمان بىاساس است كه ناشى از نشناختن هويّت تجربه و مشاهده و قياس است . اگر اينان درست دقّت كنند ، خواهند ديد كه استقراء پيگردى و تتبّع و تجربهء ماهيّات و مختصّات اشياء نيز به قضاياى كلَّيّه اى مىرسد كه در استدلالهاى قياسى بعنوان مقدّمات به كار مىرود . حتّى اگر كمى دقيقتر شويم ، خواهيم ديد در هنگام استقراء و تجربه نيز از روش قياسى بهره برداريها مىنمائيم .
4 - استدلال قياسى
- عبارتست از تنظيم مقدّمات با شرايط معيّن براى بدست آوردن نتيجهء مطلوب كه خود به اقسام مختلفى تقسيم مىشود .
5 - استدلال تمثيلى
- عبارتست از استخراج جامع مشترك از يك واقعيّت براى تعميم حكم در بارهء همهء واقعيّتهاى مشابه . استدلال حكمى - باضافهء اين كه همهء انواع استدلالهاى منطقى را مىپذيرد ، دو نوع استدلال را براى اثبات واقعيّات ارائه مىدهد :
نوع يكم
6 - استدلال با دريافتهاى انسانهاى كمال يافته
بايد اين اصل بسيار با اهمّيّت را در نظر بگيريم كه ارزش دريافت شخصى ، مربوط به كيفيّت شخصيّت در مسير تكامل است ، لذا هر اندازه شخصيّت يك انسان با عظمتتر و از خرد و هوش و كياست و فهم و وجدان و تهذّب ، بيشتر برخوردار باشد ، قطعى است كه دريافتهاى او در بارهء واقعيّات اصيلتر و روشنتر خواهد بود . اين اصالت و روشنائى گاهى در حدّى از عظمت و اقناع كنندگى است كه دلائل رسمى منطقى و رياضى از عهدهء آن بر نمىآيد . وقتى كه علىّ بن ابي طالب عليه السّلام مىفرمايد : و إنّى لعالم بما يصلحكم و يقيم أودكم و لكنّى لا أرى إصلاحكم بإفساد نفسى
[ خطبهء 69 ص 98 ] ( و من يقينا آنچه را كه شما را راضى مىكند و انحرافتان را از من منتفى مىسازد [ كه شما آن را مصلحت خودتان مىنمايد ] مىدانم و لكن با آن گونه اصلاح كه فقط خوشايند شما است نه مصلحت واقعى براى شما ، خودم را فاسد نميكنم . )