همين فرياد و التماس و توصيه و استدلال و استشهاد آنان را بد گمانتر و به ارزشهاى والاى انسانى نادانتر و به هتك حرمت اصول « حيات معقول » جسورتر مىسازد .
محبّتها بر پايهء كذب استوار مىشود و راستگوئىها و راست كرداريها انگيزه و مبناى عداوت مىگردد . نتايج اين نابكاريها ، گرفتاريها و نابكاريهاى ديگريست كه جامعه را فرا مىگيرد .
داشتن فرزند موجب ناراحتى شديد مىشود ، زيرا بديهى است كه در چنان محيطهائى ، تعليم و تربيت فرزندان بسيار دشوار مىگردد ، آيندهء فرزندان تاريك و تكليف پدران در بارهء آنان مشقّت بار مىشود ، لذا همواره پدران دلسوز در غصّه و اندوه دائمى براى فرزندانشان بسر مىبرند .
آنچه كه مانند باران باعث رحمت است ، يا قطع مىگردد و يا خود اسباب ضرر مىشود .
بر عدد مرد پست افزوده مىشود ، پليديها و پستىها جامعه را فرا مىگيرد ، تعليم و تربيت براى متّصف ساختن انسان به اخلاق عاليه و آراستن روح با زيباييهاى معقول و وجدان حساس و خرد و محبّتهاى اصيل از بين مىرود ، بلكه مردم بر ضدّ اين امور سازنده تحريك و تشويق ميشوند ، تبليغات بجاى تهذيب انسانها وظيفه اى جز مسموم كردن جانهاى آدميان براى خود احساس نمىكند . طبيعى است كه در اين هنگام انسانهاى با كرامت و با حيثيّت و شرافت تدريجا به گوشهها خزيده و رهسپار زير خاك ميشوند و چنان كه در بعضى احاديث آمده است وجود يك انسان با ايمان حقيقى مانند كبريت احمر ( جوهر ناياب ) مىگردد .
در چنين روزگارى است كه انسانها مطابق گفتهء امثال توماس هابس گرگ همديگر ميشوند و سلاطين و گردانندگانشان درندگانى خونخوار . مىتوان گفت : اگر انسانها با قرار گرفتن در وضعى كه امير المؤمنين عليه السّلام در جملات مورد تفسير فرمودهاند ، از انسانيّت استعفاء بدهند ، حيوانات وحشى مانند گرگ و پلنگ از استخدام آنان در حوزهء نوع خود امتناع خواهند كرد ، زيرا گمان نمىرود گرگ اگر
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 135
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٣٥