ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 119

را به رهبرى خود برگزينند و موضوعات اصلى فلسفهء آنان تحقيق در يأس و وحشت از عدم باشد . بارى امروز در مىيابيم كه سؤالى كه رومن رولان از ارنست رنان كرده بود ، مهمّترين مسألهء قرن ما است ، اگر در صد سال پيش بشر مىتوانست اميدوار باشد كه علم مىتواند نقائص را فورا رفع كند و بر فراز ويرانه‌ها بسرعت بنائى نو بسازد ، امروز مىدانيم كه علم تجربى ممكن است براى تخريب و نابود ساختن جوابهائى كه حكمت و دين قديم بسؤالات بشر مىداد ، آماده باشد ، امّا نمىتواند اين سؤالات را از ميان ببرد كه سهل است ، بر وسعت و حدّت و وخامت آن نيز مىافزايد . افكار ضدّ دينى امروز راه بزرگى براى آشنايى با دلهرهء متافيزيكى است ، امروز ديگر كشيش نيست كه انسان فراموشكار و بىغم و خيالباف را از مرگ مىترساند ، و به او تعليم مىدهد . امروز آموزگار و مورّخ و شيمىدان و زيست شناس و ستاره شناس و زمينشناس . . . و گاگارين خيالات ( ايده‌هاى ) پاسكال را محسوس و عالمگير مىسازند . امروز ديگر امثال بوسوئه و بوردالو نيستند كه از بالاى منبر كليسا سعى ميكنند رنج بشر بيدين را ابداع و مجسّم كنند . امروز سارتر اين رنجها را بر روى صحنهء تماشا خانه‌ها به آزمايش و نمايش مىگذارد . ( 1 ) امروز بر خلاف گذشته قدرتهاى سياسى بجاى آنكه بكوشند اديان كهنه را نگه دارند ، سعى مىكنند ظهور مجدّد احساسات دينى را در نطفه خفه كنند . . . البتّه به هيچ وجه مسلَّم نيست كه ظهور مجدّد احساسات دينى دوام داشته باشد [ منظور احساسات خام بايد باشد نه احساسات برين كه پاسخ گوى سؤالات اساسى بشر بوسيلهء حكمت و دين مىباشد ] و تقريبا يقين است كه اديان آينده ناگزير با اديان گذشته متفاوت خواهد بود . ( 2 ) امّا بديهى است كه سعى در خفه كردن اين نهضتهاى جديد از راه