ولى همهء آنها حقيقت دارند و هر كس ترديدى در وجود آنها داشته باشد ، حقّ اظهار نظر و سخن گفتن در بارهء انسان را ندارد . بنا بر اين ، اگر كسى واقعيّت معاد و حساب در آن روز را به اين دليل كه آنها را نمىبيند ، منكر شود ، بهتر است كه نخست همهء قوانين علمى را منكر شود ، زيرا چنان كه گفتيم : قوانين علمى عبارتند از قضايايى كلَّى كه از جريان روابط ميان اشياء در عالم طبيعت ، استفاده ميشوند و جاى ترديد نيست كه به هيچ وجه روابط قابل مشاهده و لمس نيستند . و نيز چنين شخصى بايد همهء علوم روانى و مغزى را منتفى بداند ، زيرا موضوعات مسائل و قوانين آنها قابل مشاهده نمىباشند .
رباعى زير به شيخ الرّئيس حسين بن عبد اللَّه بن سينا نسبت داده شده است :
هر هيئت و هر نقش كه شد محو كنون
در مخزن روزگار ماند مخزون
روزى كه به پايان برسد وضع فلك
از مخزن غيبش آورد حق بيرون
يكى ديگر گفته است :
يا سبو يا خم مىيا قدح باده كنند
يك كف خاك در اين ميكده ضايع نشود
عمل محاسبه در روز قيامت ، هم از راه ضبط كتابى ( لوحى ) انجام خواهد گرفت و هم از راه منعكس ساختن عينى همهء كارها و سخنان و حركاتى كه از انسان صادر شده است ، و هر دو راه در آيات قرآنى بيان شده است : * ( وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيه وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً ) * . ( 1 ) ( و كتاب برنهاده شد . گنهكاران را مىبينى كه از وضعى كه در آن قرار گرفتهاند ، در وحشتند و مىگويند : اى واى بر ما ، چيست براى اين كتاب كه نه [ حادثهء ] كوچكى را رها كرده و نه حادثهء بزرگى را مگر اين كه آنها را بر شمرده است و حاضر يافتند آنچه را كه كردهاند و پروردگار تو به هيچ احدى ظلم نمىكند . )
هامش
( 1 ) الكهف آيهء 49 .