اين واحد عالى از اين احساس شريف سرچشمه مىگيرد كه پيامبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله در انسانها بيدار فرموده و بيان نموده است كه :
الخلق عيال اللَّه فأحبّ الخلق إلى اللَّه من نفع عياله
( مردم مانند عيال خداوندى هستند و محبوبترين آنان نزد خدا كسى است كه به عيال خداوندى سودمند باشد . ) براى توضيح و بيان هنرى اين وحدت هر كوشش و تلاشى انجام بگيرد ، مناسب ، بلكه ضرورتى است كه ترديد در آن نمىتوان نمود . اين احساس شريف كه مردم همه مانند دودمان خداوندى هستند ، با پديد آمدن امتيازات معقول در انسانها كه بوسيلهء اتّصاف به اخلاق والاى انسانى بوجود مىآيند ، به دريافت واحد عالى روح انسانها تصعيد مىگردد و بعبارت ديگر مىتوان گفت : احساس عاطفى و معقول اوّلى اتّحاد انسانها در عضويّت دودمان خداوندى تصعيد و مبدّل به احساس و الا و معقول اعلاى اتّحاد روحى انسانها مىگردد .
چون از ايشان مجتمع بينى دو يار
هم يكى باشند و هم ششصد هزار
بر مثال موجها اعدادشان
در عدد آورده باشد بادشان
مفترق شد آفتاب جانها
در درون روزن ابدانها
چون نظر بر قرص دارى خود يكيست
آنكه شد محجوب ابدان در شكيست
تفرقه در روح حيوانى بود
نفس واحد روح انسانى بود
چون كه حق رشّ عليهم نوره
مفترق هرگز نگردد نور او
روح انسانى كنفس واحده است
روح حيوانى سفال جامده است
اين همه عربده و مستى و ناسازى چيست
نه همه همره و هم قافله و همزادند
( 2 ) خلاصهء مطلب اين كه براى رسانيدن انسانها به اين مقام و الا از تكامل ، سه مسألهء بسيار مهمّ مطرح است :
مسألهء يكم -
اين كه رشد معلومات مردم را بايد بحدّى بالا برد كه بتوانند معناى
هامش
( 2 ) مولوى ديوان شمس تبريزى .