بشر را متوجّه امكانات خلَّاقهء خود مىكند ، همان چيزى كه ويليام جيمز بدان « خود گسترده تر » نام داده است . تربيت در واقع حربهء بشر براى بقاى او است . « آنچه كه در جملات بالا بعنوان خواصّ و نتايج گفته شده است ، با قطع نظر از گفتار ويليام جيمز صحيح است . خطاى ويليام جيمز را در جمله اى كه گفته است ، توضيح خواهيم داد .
چند مطلب كه در جملات فوق وجود دارد ، بقرار زير است : 1 - « تربيت به آرامى و به صورت سير تكاملى مؤثّر مىافتد » . نتيجهء تدريجى بودن تأثير تربيت اينست كه « مدينهء فاضله را آنان ايجاد نمىكند ، داروى سحر آميز نمىدهد . » اين يك واقعيّت صد در صد صحيح است ، زيرا بوجود آمدن دگرگونى اساسى در درون آدمى ، مخصوصا هراندازه كه ساليان عمر بيشترى را سپرى كرده باشد ، هرگز با سرعت انجام نمىگيرد ، زيرا كاملا واضح است كه تربيت دو كار فوق العاده مهمّ را انجام مىدهد كه باسانى و با سرعت ، در درون انسان تأثير نمىكند : كار يكم - تعديل احساسات خام و تموّجات وابسته به غرايز حيوانى و اثبات خطا بودن محتويات غلطى است كه در مغز و روان انسانهاى مورد تربيت جاى گرفته و پيشرفته شدهاند . گاهى تعديل و اثبات مزبور تا حدّ دگرگون كردن شخصيّت يا حدّ اقلّ تا آنجا كه انسان مورد تربيت چنين تصوّر كند كه شخصيّتش بوسيلهء تربيت دگرگون مىشود ، پيش مىرود . و مسلَّم است كه در هر دو صورت من يا شخصيّت انسانى كه مورد تربيت قرار گرفته است ، تا مدّتى مقاومت نشان خواهد داد .
كار دوم كه تربيت بايد انجام بدهد ، تلقين و قابل پذيرش ساختن واقعيّات و آرمانها و ارزشهاى عالى انسانى به انسان مورد تربيت مىباشد . اين كار در دو موقعيّت ، راحتتر و خوشايند و ملايم طبع مىباشد : موقعيّت يكم - پس از آنكه مغز و روان انسان مورد تربيت ، در مرحلهء اوّل ( تعديل احساسات خام و تموّجات وابسته به غرايز حيوانى و اثبات خطا بودن محتويات غلطى كه در مغز و روان انسانهاى مورد تربيت جاى گرفته و پذيرفته شدهاند ) توفيق يافت ، پذيرش واقعيّات و آرمانها و ارزشهاى عالى انسانى ، نه تنها سنگينى نمىكند ، بلكه نشاط بخش و مسرور كننده نيز مىباشد . زيرا شكىّ نيست در اين كه پاك كردن مغز و روان انسانى ، بوسيلهء تعديل و اثبات خطا با دلائل و شواهد صحيح منطقى
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 144
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٤٤