عالم را تعيين مىكند . » نيچه هم گفته است كه : « جنگ عصارهء تمدّن است » . ولى امروز ما مىدانيم كه يك تصادم بزرگ متضمّن پايان تمدّن است . پس از آنكه ميليونها انسان در سدهء بيستم كشته شدهاند ، باز مشكلات ما به همان حدّت سدهء نوزدهم بر جاى مانده است . يك جنگ اتمى براى بشريّت كابوسى غير قابل تصوّر است . » اعتراض نويسنده بر پديدهء جنگ ، مبتنى بر آثار شومى است كه جنگها بوجود مىآورند ، ولى اصل اين پديدهء مخرّب را مورد تحليل و تشريح قرار نمىدهد كه آيا واقعا جنگ ذاتا مضرّ و مخرّب است ، يا اين كه جنگ پديده اى مفيد و سازنده است ، ولى انسانها نتوانستهاند از اين پديدهء مفيد بهره بردارى نمايند . ما نخست در بارهء گفتههاى هراكليتوس و هگل و نيچه مطالبى را بطور اختصار متذكَّر مىشويم و سپس به حلّ مسئله مىپردازيم : اين كه هراكليتوس مىگويد : « جنگ پدر همه چيز است » اگر مقصودش اين است كه جنگ علَّت دگرگونى همهء شئون بشرى يا تغيير دهندهء خيلى از شئون بشرى است ، قطعا خلاف واقعيّت است ، اگر چه گويندهء اين سخن فقط هراكليتوس نباشد بلكه همهء متفكَّران شرق و غرب اين اعتقاد را در مغز خود بپرورانند ، زيرا هيچ يك از جنگها نتوانسته است ساختمان فيزيولوژى انسانها و آن قسمت از استعدادها و مختصّات و هويّت و غرائز انسانى را كه مربوط به ساختمان مزبور است ، كمترين تغييرى بدهد .
همچنين بديهى است كه آن قسمت از نيروها و فعّاليّتهاى روانى كه اصول پايدار روان بشرى هستند ، از دستبرد رويدادهاى جنگى بر كنار مىباشند . بعنوان مثال ، هيچ جنگى نتوانسته است اصل دفاع از حيات را از بين ببرد ، يا آن را تضعيف و يا تشديد نمايد . همچنين پس از بروز هزاران جنگهاى كوچك و بزرگ ، انديشهء منطقى و احساس نياز به آن را از بشر سلب ننموده است ، و اگر هم دگرگونىهايى در انديشهء بشرى پس از جنگ بوجود مىآيد مربوط به موادّ خام انديشه مىباشد ، نه به اصل خود انديشه ، همچنين است پايدارى اصول اراده و تخيّل و الهام و اكتشاف و تعهّد و تجسّم و عواطف و احساسات و غير ذلك .
اين استعدادها و فعّاليّتها ممكن است از نظر موادّ و مسير و انگيزهها تغيير پيدا كنند ، ولى جنگ نمىتواند در آنها اثر ذاتى ايجاد كند . اين كه هراكليتوس مىگويد : « جنگ بذر ترقّى را خلق مىكند » اى كاش توضيح مىداد كه جنگ اين معجزه را در بوجود آوردن برنده ترين اسلحه و نشان دادن آسانترين طرق براى آدمكشى انجام مىدهد ، يا
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 140
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٤٠