ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 131

اكنون مقدارى از بيانات حكماى اسلامى را در بارهء رابطهء عقل سليم كه شعاعى از عقل كلَّى است ، با آن قسم از محتويات سه منبع اسلامى ( كتاب و سنّت و اجماع ) مورد توجّه قرار مىدهيم : 1 - « پاكيزه خداوندى كه دستگاه خلقت را با عقل آغاز فرمود و با عقل پايان داد . » ( 1 ) ( سيد حيدر آملى ) معناى اين جمله چنين آمده است كه بنا به مفاد حديث شريف از پيامبر اسلام كه فرمود : أوّل ما خلق اللَّه العقل ( اوّلين موجودى كه خدا آن را آفريد عقل است . ) آغاز خلقت ، عقل بوده است و ختم رشد و كمال خلقت با پيامبران و اوصياء و اولياء اللَّه مخصوصا با سرور و خاتم انبياء محمّد بن عبد اللَّه ( ص ) صورت گرفته است . البتّه اين معنى منافاتى با اين ندارد كه ختم خلقت به معناى هدف والاى خلقت بوده باشد كه عبارتست از كمال عقلانى انسان ، و پيامبران و ديگر رشد يافتگان ، عاليترين مصاديق كمال عقلانى با درجات مختلف مىباشند . 2 - مثل شرع و عقل و احتياج هر يك از آن دو به ديگرى ، مثل روح و بدن است ، چنان كه مختصّات و فعّاليّتهاى عقل بوسيلهء بدن نموّ پيدا مىكند ، همچنين تصرّف شرع و ظهور مراتب و كمالات آن ، ممكن نيست مگر به وسيلهء عقل . ( 2 ) 3 - تشبيه ديگرى از راغب اصفهانى است كه « عقل هدايت نمىكند مگر با شرع و شرع توضيح داده نمىشود مگر با عقل و عقل مانند بنياد ساختمان است و شرع مانند ساختمان . » ( 3 ) بدين جهت كه عقل ( مقصود عقل عالى است كه توضيح داده شده است ) فقط روشنگر عظمت هستى و محرّك اصلى به سوى خير و كمال و هدف اعلاى زندگى است ، كارى با بيان كيفيّت حركت در اين هستى ندارد ، لذا بيان اين كيفيّت و عوامل تحقّق حركت