رساندن قواى مغزى او در چنين مسألهء بزرگ شركت داشتهاند ، قناعت ورزيده است شگفتا ، واقعا شگفتا ، از وضع مغزى كسى كه دهها سال در مسائل علمى و صنعتى و هنرى پيشرفت مىنمايد ، ولى معلومات و معارف او در بارهء خداشناسى همان است كه در دوران كودكى از مادر بزرگش شنيده است 2 - اشخاصى هم پيدا مىشوند كه آرمانهاى ذهنى خود را بر عالم هستى عرضه نموده و توقّع جدّى دارند كه عالم هستى همانطور كه آنان مىخواهند بگردد بيت زير به مسيح كاشى نسبت داده شده است :
گر فلك يك صبحدم با من گران دارد سرش
شام بيرون مىروم چون آفتاب از كشورش
يا بقول آن شاعر ديگر :
آن قدر بار كدورت به دلم آمده جمع
كه اگر پايم از اين پيچ و خم آيد بيرون
لنگ لنگان در دروازهء هستى گيرم
نگذارم كه كسى از عدم آيد بيرون
آفرين و احسنت بر ديگرى كه مىگويد :
لب و دندان تركان ختا را
به اين خوبى نبايست آفريدن
از اين گونه اظهار نظرها در بارهء اراده و فعل خداوندى ، فراوان ديده مىشود كه صاحبان آنها درصدد تعليم خداوندى بر مىآيند و با آنچه كه خداوند مىخواهد و انجام مىدهد به نزاع و انتقاد بر مىخيزند ، در آخر كار هم اگر آگاهى به آنان دست بدهد ، مىگويند : غلط كرديم -
اى هميشه حاجت ما را پناه
بار ديگر ما غلط كرديم راه
اين جانب پس از آنكه در يكى از درسها اين مطلب را اثبات كردم « كه متأسّفانه عدّهء فراوانى از مردم ، و حتّى از آنان كه متفكَّر ناميده شدهاند ، در حكم و قضاوت خود در بارهء اصول عالم هستى و آنچه كه در آن انجام مىگيرد ، با عينكى كه از خواستهها و آرمانهاى خويش ساختهاند و با رنگ معلومات محدودشان رنگ آميزى نمودهاند ، قضاوت مىفرمايند يكى از دانش پژوهان