كار يكم - مربوط بهر يك از اجزاء است كه در ارتباط با ديگر اجزاء عالم طبيعت در جريان معلول زائى حركت مىكند ، مثلا آبى كه يكى از اجزاء سيب گشته است ، در موقعيّت علَّت قرار گرفته و معلولش را كه مثلا نرمى و آبدار بودن اجزاء سيب است ، بوجود مىآورد .
كار دوم - مربوط به مجموع اجزائى است كه با تشكَّل خود مجموع سيب را كه يك واحد است بوجود مىآورد .
در اين دو كار اگر رابطهء ضرورى ميان اجزاء در هر دو موقعيّت و معلولهاى آنها وجود نداشته باشد ، هيچ ضرورتى وجود ندارد كه از اجزاء معيّنى معلولهاى معيّنى بروز نمايد ، در صورتى كه اين يك تصوّر محالى است كه چنان كه در بالا اشاره كرديم : احتمال داده شود كه ميوهء درخت آلبالو فيل بوده باشد و از نطفهء موش يك ببر بوجود بيايد و بديهى است كه رابطهء خاصّ ميان علل و معلولات هرگز نه با حواسّ ظاهر ديده مىشود و نه بوسيلهء آزمايشگاهها .
ما كه امروزه در موقعيّتى خاصّ از جهان هستى قرار گرفتهايم ، مىدانيم كه در آينده مطابق قوانين حاكم بر هستى ميلياردها حوادث در كيهان ما بوقوع خواهد پيوست و با در نظر گرفتن احتمالات دگرگونىها ، ما مطابق همان قوانين در بارهء آنچه كه بوقوع خواهد پيوست پيش بينى علمى مىتوانيم انجام بدهيم ، مانند خسوف و كسوف و غير ذلك ، با اين كه آن حوادث را نديدهايم ، حتّى ممكن است رويدادهائى را پيش بينى علمى نمائيم كه اصلا مشابه آنها را مشاهده ننمودهايم . همچنين ما حوادث گذشته بر اين كيهان را مورد بررسىهاى علمى قرار مىدهيم ، با اين كه هرگز آنها را نديدهايم . بالاتر از همهء اينها ما در بارهء تفسير مجموع عالم طبيعت اعمّ از انسان و غير انسان ، با حقائقى روبرو مىگرديم و از مفاهيمى استمداد مىنمائيم كه آنها را نديدهايم و براى ابد هم نخواهيم ديد . وقتى كه حركت بطور كلَّى را براى تفسير عالم طبيعت مورد
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 63
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٦٣