ولى وقتى كه منابعى متقن و قابل اعتماد اثبات كرد كه مثلا قبائلى يا قبيله اى از عرب گاهى دخترها را زنده به گور مىكردند ، يا مثلا بر مبناى حميّت و عصبيّت هيچ نژادى را جز خود ، انسان نمىدانستند ، آيا باز بايد دفاع كرد رجوع شود به مجلَّد هشتم از ص 284 تا 290 . البتّه مفهوم اثبات جاهليّت براى نژاد عرب پيش از اسلام ، هرگز اثبات نمىكند كه ديگر اقوام و ملل دنيا در تمدّن كاملا انسانى بسر مىبردند ، زيرا ما مىدانيم كه وقتى نوع بشر مربّى الهى نداشته باشد و هيچ قوّهء قهريّه اى نتواند از كامكارىها و فساد او جلوگيرى نمايد ، حركت او در حيات حركت نزولى رو به حيوانيّت خواهد بود .
در همين خطبهء مورد تفسير مىبينيم كه امير المؤمنين صلوات اللَّه و سلامه عليه چه اوصافى را در بارهء مردم دوران جاهليّت بيان مىفرمايد . آيا امير المؤمنين ( ع ) به دوران جاهليّت نزديك بود ، يا بعضى از نويسندگان برادران عرب دوران ما آيا احتمال مىرود امير المؤمنين ( ع ) خلاف واقع يا گزافه گوئى به راه انداخته باشد او مىفرمايد : در آن دوران : 1 - خواب امّتها طولانى شده بود .
2 - فتنهها در مجراى به راه انداختن هرج و مرج قرار گرفته بودند . 3 - امور زندگى پراكنده و از هم گسيخته 4 - آتش جنگها شعله ور . 5 - نور از دنيا رخت بر بسته و تاريكى همه جا را احاطه نموده بود . 6 - چهرهء فريباى دنيا آشكار .
7 - برگهاى درخت حيات دنيا زرد و افسرده 8 - نوميدى از بارور شدن آن درخت بر دلها مسلَّط 9 - آب رحمت فروكش كرده 10 - مشعلهاى روشنگر هدايت از كار افتاده 11 - علائم و نشانههاى هلاكت بروز نموده 12 - دنيا قيافهء خشن و موذى به اهلش نشان مىداد . 13 - ميوهء دنياى آن روز فتنه ، طعامش لاشه ، پوشاكش ترس و هراس و آنچه مردم آن دوران از روى لباس براى نشان دادن قدرت به ديگران به خود بسته بودند شمشير بوده است .
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 48
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٤٨