بوجود مىآيد . ممكن است گفته شود :
در آغاز دعاى صباح منقول از امير - المؤمنين عليه السّلام چنين آمده است : يا من دلّ على ذاته بذاته
( اى خداوندى كه با ذات خود به ذات خود دلالت نموده اى ) پاسخ اين اعتراض با نظر به دلالت عقل و منابع قطعى اسلامى كه تصوّر ذات خداوندى را امكان ناپذير معرّفى مىنمايند ، دو چيز است : يكى اين كه ذات چنان كه به حقيقت اصلى موجود اطلاق مىشود ، مانند حقيقت آب كه عبارتست از دو عنصر تفاعل يافته با نسبت معيّن ، همچنان به موجوديّت عامّ و پايدار يك شيء كه قابل دريافت است نيز گفته مىشود ، مانند صفت صادر كننده كه براى علَّت امرى است عامّ و پايدار ، لذا شناخت علَّت با اين صفت ، مانند شناخت با حقيقت و ذات آن است .
دوم - شناخت با واسطه است ، به اين معنى كه ذات خداوندى را بوسيلهء مخلوقات و آثارى كه بوجود آورده است مىتوان شناخت . بنا بر اين ، مقصود از يا من دلّ على ذاته بذاته اينست كه اى خداوندى كه ذات او بوسيلهء مخلوقاتى كه آفريده است به ذات خود دلالت مىنمايد .
در يكى از جملات دعاى ابو حمزهء ثمالي چنين آمده است كه : بك عرفتك ( بوسيلهء تو ، ترا شناختم )
و لو لا أنت لم أدر ما أنت ( و اگر تو نبودى نمىدانستم تو كيستى ) البتّه احتمال مىرود معناى جملهء دوم اينست كه وسيلهء شناخت صفات و افعال خداوندى نمود خود صفات و افعال او است . اين دو جمله مىتواند
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 219
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢١٩