ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 217

نموده است كه : « آيا خداوند يگانه پس از بوجود آوردن مخلوقات تغييرى كرده است يا نه » امام در پاسخ عمران مىفرمايد : « خداوند عزّ وجلّ با آفريدن مخلوقات تغييرى پيدا نكرده است ، بلكه مخلوقات است كه با ارادهء خداوندى به تغيير دادن آنها ، تغيير پيدا مىكنند . ممكن است در اين مورد براى شخص متفكَّر اين سؤال پيش بيايد كه آيا مىتوان حقيقتى را در نظر گرفت كه چيزى از او بوجود بيايد و هيچ تغييرى پيدا نكند پاسخ اين سؤال چنين است كه اوّلا فاعليّت خداوند سبحان قابل مقايسه با ديگر فاعلها و علل نيست - * ( فاطِرُ السَّماواتِ وَ ) * ( 1 ) ( هيچ چيزى مثل و مانند او نيست ) ثانيا - مىتوان براى توضيح اجمالى اين مسأله ، فعّاليّتهاى نفس انسانى را در نظر گرفت كه نفس [ من ، روح ، يا بعضى از قواى مغزى ] انسانى با قدرت تجريد هزاران مسائل علمى را در ذهن تنظيم مىنمايد و قوانين آنها را در اشكال قضاياى كلَّى در ذهن بوجود مىآورد ، بطورى كه نسبت نفس يا روح يا بعضى از قواى مغزى به آن قضاياى كلَّى ، نسبت علَّت به معلولات خود مىباشد [ اگر چه موادّ خام آن قضاياى كلَّى ، انعكاس محض از جهان بيرونى بوده باشند ] و با اين حال كمترين تغييرى در نفس يا روح يا آن قواى مغزى بوجود نمىآيد . مخصوصا دو نوع جريان در ذهن ما مشاهده مىشود كه مىتوان عدم تغيّر عامل يا فاعل و علَّت را با بوجود آمدن معلولات به خوبى اثبات كنند - يكى از آن دو نوع جريان عبارتست از عمليّات رياضى كه با نظر به تجريد حاكم در آنها هيچ گونه نيازى به مادّهء سابق نه در وجود علَّت و نه در غير آن ، وجود ندارد . لذا هيچ تغييرى در فاعل عمل بوجود نمىآيد ، مگر صرف انرژى طبيعى كه داخل در هويّت علَّت نيست ، زيرا ميليونها مردمى كه رياضيّات نمىدانند ، مىتوانند ميلياردها