عبادت ، در حال زمامدارى و حكومت بر قلمرو بسيار وسيعى از كشورها و اقاليم دنيا ، همچنان كه در حال انزوا و كناره گيرى از مردم . وقتى كه اين پيشوايان الهى مىگويند : « معبودى جز او نيست » در حقيقت موجى روحانى از همهء سطوح درون آن خدايا بان ( 1 ) سر مىكشد كه بازگو كننده همهء هويّت شخصيّت آن ساخته - شدگان الهى مىباشد . بهر حال ، براى درك ارزش و عظمت الهيّاتى كه از اين بزرگواران عرضه شده است ، به اضافهء استفاده از خود واقعيّات كه ابراز فرمودهاند ، از روش « لمّى » نيز بايد استفاده كرد ، يعنى يك انسان محقّق و آگاه اگر نخست در شخصيّت اين پيشتازان معارف الهى بنگرد و عظمت آن را دريابد ، سپس وارد ميدان فهم سخنان آنان شود ، باضافهء فهم صحيح آنها مىتواند طعم حقيقى محتويات سخنانشان را نيز بچشد .
اصول و مسائل بسيار با اهمّيّتى كه امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام در پاسخ عمران صابى در بارهء الهيّات فرمودند
:
1 - عمران الصّابى : أخبرنى عن الكائن الأوّل و عمّا خلق
( به من خبر بده از موجود اوّل ( خدا ) و از آنچه كه خلق كرده است )
الامام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام : سألت فافهم ، أمّا الواحد فلم يزل واحدا كائنا لا شيئى معه بلا حدود و لا أعراض ، و لا يزال كذلك ، ثمّ خلق خلقا مبتدعا مختلفا بأعراض و حدود مختلفة لا فى شيء أقامه و لا فى شيء حدّه و لا على شيء حذا و لا مثّله له .
هامش
( 1 ) . اين كه گفتيم : خدايابان ، براى اينست كه خدا خوان غير از خدا دان است و خدا دان هم غير از خدا ياب مىباشد .خدا خوان تا خدا دان فرق دارد
كه حيوان تا به انسان فرق دارد
بدينسان از خدا دان تا خدا ياب
ز انسان تا به سبحان فرق دارد
محقّق را مقلَّد كى توان گفت
كه دانا تا به نادان فرق دارد