ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 168

اين فرهنگ علمى تدريجا به مغرب زمين سرايت مىكند و موجب بيدارى آنان مىگردد . اين خدمات حياتى علم كه مشرق زمين اسلامى براى مغرب زمين و ديگر اقوام و ملل انجام داده است بقدرى مسلَّم و بديهى است كه هيچ كس نمىتواند آنها را منكر شود . رجوع به مقدّمهء تاريخ علم جورج سارتن و علم در تاريخ جان برنال و كتاب « آفتاب عرب ( مسلمين ) به مغرب زمين مىتابد » ، زيگريد هونكه . فقط بعنوان نمونه چند عبارت را از محقّقان مغرب زمين در تاريخ علم نقل مىكنيم : 1 - جان برنال مىگويد : « اسلام از همان آغاز دين دانش و سواد شمرده مىشد . . . بعلاوه ، شهرهاى اسلامى بر خلاف شهرهاى امپراطورى رم ، خود را از ما بقى جهان شرق منزوى نكرده بودند . اسلام محلّ التقاى دانش آسيائى و اروپائى بود . بالنّتيجه اختراعات كاملا جديدى صورت گرفت كه براى تكنولوژى يونانى و رومى ناشناخته يا دسترس ناپذير بود . از جمله مىتوان مصنوعات فولادى ، كاغذ سازى ابريشمى و ظروف چينى لعابى را نام برد . اين اختراعات بنوبت خود مبناى ترقّيات بيشترى شد كه موجب تحرّك غرب و تحقّق انقلاب قرن 17 و 18 را در اين ديار فراهم آورد » . ( 1 ) 2 - باز همين محقّق عبارت بسيار جالبى را در بارهء سرگذشت علم چنين مىآورد : « در واقع اگر بنا مىبود فقط بتاريخ علم بپردازيم ، بسيار منطقىتر بود كه سراسر دورانى را كه از قرن هفتم ( قرن اوّل هجرى ) آغاز و به قرن چهاردهم ( قرن هفتم هجرى ) ختم مىشود صرف نظر از اختلاف زبانى كتابها سريانى ، فارسى ، هندى ، عربى يا لاتين ، فصل واحدى در ترقّيات فكرى و ذهنى