كه عنايات بالغهء خداوندى چه بوسيلهء پيامبران الهى برونى و چه بوسيلهء پيامبران درونى كه عقول و وجدانهاى سالم انسانها مىباشند ، معناى عمل خير و كردار شايستهء تكامل را براى ما توضيح و تعليم فرمودهاند . اين عمل بعد اخلاقى عملى و حكمى و عرفانى ما است كه بعد چهارم و پنجم و ششم از ابعاد هفتگانه مىباشند . امّا بعد مذهبى چنان كه در گذشته توضيح دادهايم ، عبارت است از اسناد تحقّق بخشيدن بهمهء آن ابعاد به مشيّت بالغهء خداوندى و تطبيق عمل بر دستورات مقرّره كه بوسيلهء وحى به پيامبر عظيم الشّأن اسلام ابلاغ شده است .
معرفت مقدّمهء عمل و عمل مقدّمهء معرفت در گرديدن عرفانى
در گامهاى نخست يك يا چند عمل ذهنى بسيار مهمّ انجام مىگيرد كه آدمى بيدار مىشود و به هستى خويش در عرصهء بزرگ هستى آگاه مىگردد ، پس اين عمل نخستين ، موجب مقدّمهء معرفت نخستين مىباشد . معرفت حاصله از عمل مزبور بنوبت خود مقدّمهء اعمال انسانى در مسابقه در خير و كمال مىگردد .
و هر عملى كه در مسابقه در خير و كمال تحقّق پيدا مىكند ، بدانجهت كه همراه با نيّت پاك و خلوص و صفا است ، نيروئى براى چراغ معرفت بعدى مىگردد -
آينهء دل چون شود صافىّ و پاك
نقشها بينى برون از آب و خاك
هم ببينى نقش و هم نقّاش را
فرش دولت را و هم فرّاش را
در حقيقت هر عمل مستند به معرفت ناب بر مبناى خلوص و صفا باضافهء نتيجهء مثبت خود كه در گرديدن به وجود مىآورد ، چراغى روشنتر براى مرحلهء بعدى آماده مىنمايد . همهء آن آيات قرآنى كه قرآن و دين را عامل نورانيّت نور معرّفى مىكند ( 1 ) ، قطعا نور حاصل از تطبيق عمل بر آن است ، و الَّا مجرّد
هامش
( 1 ) . * ( قَدْ جاءَكُمْ مِنَ الله نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ ) * ( براى شما از طرف خداوند نور و كتاب آشكار آمده است ) . المائده آيهء 15 و اين مضمون در آيات زير نيز آمده است : البقرة 257 ، المائده 15 و 16 و 44 ، 46 ، الاعراف 157 ، ابراهيم 1 و 5 ، الزّمر 22 ، الحديد 9 ، التّغابن 8 ، النّساء 174 ، الانعام 91 ، الشّورى 52 ، آل عمران 184 فاطر 25 .