الهى در مسير جاذبهء ربوبى « اگر چه با نظر به تنوّع و تعدّد استعدادهاى آدمى نمىتوان گفت : انحصار عوامل فعليّت و به ثمر رسانندهء چهار بعد اساسى در هفت بعد ، عقلى است و ممكن است ابعاد ديگرى وجود داشته باشد كه ما آگاهى از آنها نداريم ، ولى با نظر به نتائج علوم انسان شناسى مىتوان گفت : عوامل اساسى به فعليّت رسانندهء چهار بعد اساسى ( شناخت و دريافت و گرديدن و گرداندن ) كه تا كنون بطور رسمى مطرح گرديده است ، همين هفت بعد است كه ما آنها را بطور مختصر توصيف مىنمائيم : 1 - شناخت علمى - ارتباط با واقعيّات هستى براى فراگيرى آن ، بوسيلهء تجارب و مشاهدات و استدلال در موضوعات و روابط و نمودهاى محسوس مستقيم يا غير مستقيم جهان هستى ، چه در قلمرو جهان عينى و چه در جهان درونى .
2 - شناخت فلسفى - ارتباط با واقعيّات هستى براى فراگيرى آن ، بوسيلهء درك مفاهيم و قوانين كلَّى حاكم بر هستى .
3 - شناخت شهودى - اين شناخت عبارتست از ارتباط مستقيم درون با واقعيّات كه معلول بينائى و روشنائى فوق بينائىهاى حسّى و عقلى و قوىتر از آنها مىباشد . اين شناخت در اكتشافات و حدسهاى عالى و در ارتباط با ارزشها و حقائق ماوراى نمودهاى كمّى و همچنين در زيباييهاى محسوس و و معقول بوجود مىآيد . شهود مانند موجى از روح انسانى است كه توسّط آدمى كشف مىشود و به همين جهت است كه روشنائى موضوع بوسيلهء شهود خيلى عالىتر از روشنائى حاصل از حواسّ و منطق است .
4 - شناخت اخلاقى - عبارتست از شكوفا شدن معارف و معلومات بدست آمده از حواسّ و ديگر ابزار شناخت و عقل ، در درونى كه با قطبنماى وجدان در حركت است .
5 - شناخت حكمى - معرفت حاصله از چهار بعد مزبور و برخوردارى از
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 33
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣٣