عنصر چهارم - عامل تجريد است .
اگر شخصى يا اشخاصى پيدا شوند كه بگويند : ما در مغز آدمى فعّاليّتى بنام تجريد نداريم ، و همهء قضاياى رياضى و ديگر قضاياى انشائى و كلَّيّات و عدد و همهء اينها انعكاسى از جهان عينى است هيچ بحثى با اين اشخاص براى طرح كردن در بارهء اين مسئله وجود ندارد . ولى گمان نمىرود متفكَّرى كه ميداند جريان انديشه و اكتشاف و عمليّات رياضى و غير ذلك نه عينيّتى در جهان عينى دارند و نه نمودى ، فعّاليّت تجريدى را منكر شود و يا مورد ترديد قرار بدهد . آيا مىتوان تصوّر كرد كه آن همه عمليّات رياضى بسيار انتزاعى و تجريدى عكسى از نمودها و تعيّنهاى معدودات عينى است آيا مىتوان تصوّر كرد كه محال بودن اجتماع نقيضين صورتى از يك جريان عينى است آيا دريافت بينهايت در ذهن از جهان عينى كه به جهت تشخّصات و محدوديّتها با بىنهايت بودن ناسازگار است ، عكسى از همان جهان عينى