با نظر به عوامل و انگيزه هائى كه در كمّيّت و كيفيّت پديدهء مزبور مؤثّرند ، مطالب متعدّدى را مىتوان مطرح نمود . ما در اين مبحث سه خاصّيّت اساسى آرزو را كه در جملات مورد تفسير آمده است مورد بررسى قرار مىدهيم و سپس جملات ديگرى را كه در بارهء آرزو در نهج البلاغه آمده است مورد توضيح قرار مىدهيم :
خاصّيّت يكم - فراموشكارى و غفلت عقل در كارهاى خود
خاصّيّت اوّل آرزوهاى دور و دراز است . اين قضيّه با نظر به اين كه تعقّل ناب آدمى بر مبناى مقدورات و امكانات و ضرورتهاى زندگى فعّاليّت مىنمايد و با نظر به اين كه تمايل و خواستن در آرزوها مبانى مزبور را مراعات و محاسبه نمىكند ، لذا آرزو به معناى مزبور يكى از عوامل اختلال عقل محسوب مىشود . از طرف ديگر پديدهء آرزو باضافهء اين كه مغز انسان را با خيالات واهى و بازى با مفاهيم غير مقدور مشغول مىسازد ، داراى نوعى عامل تأثّر روانى است كه ناشى از رها كردن حقائق و واقعيّات معقول فعلى و دل بستن به حقيقت نماهائى در آينده است كه مانند سراب آبنما مىدرخشند ، و باضافهء اين كه از آن سراب بهره اى نصيب انسان نخواهد گشت ، حتّى در راه وصول به همان سراب نيز انواعى رويدادهاى محاسبه نشده بوجود مىآيند كه از رسيدن به همان سراب جلوگيرى مىنمايند . اين تأثير كه معلول ترتيب اثر دادن به بازيگرىهاى مغزى در بارهء خواستههاى بىاساس است ، يك پديدهء بىطرف و بىكار در درون آدمى نيست ، بلكه حتّى يك لحظه از آن پديده بدون مستهلك ساختن انرژى و توان مغزى بوجود نمىآيد و ادامه پيدا نمىكند . زيرا -
پس بهر ميلى كه دل خواهى سپرد
از تو چيزى در نهان خواهند برد
پس مىتوان گفت آرزوهاى بىاساس بعلاوهء مختلّ ساختن فعّاليّت عقل انرژى و توان با ارزش مغزى را مىخورد بدون اين كه نتيجه اى معقول داشته باشد . آيا اين همه نالهها و گلهها از قصور تعقّل در فعّاليّتهاى خود و از سستى