باشد بوجود مىآيند مانند عدد و كلَّيّات و روابط ميان اجزاء قضايا و اصل امتناع اجتماع ضدّين و اجتماع نقيضين و درك مفهوم عدم و بىنهايت و دريافت طعمها و گرما و سرما و غير ذلك و از يك جهت هيچ يك از آنچه كه از جهان هستى ( كتاب آفاقى ) در ذهن منعكس مىشود و يا در سطوح مختلف درون ذات كه « كتاب نفسى » است در ذهن خودآگاه متصوّر مىشود و يا به جريان مىافتد ، قابل مشاهده و عكسبردارى نيست .
چهارم - در كتاب نفسى با پديده اى بنام تجسيم روبرو مىشويم . در درون آدمى در حال تجسيم شگفتانگيزترين رويداد به وقوع مىپيوندد كه عبارتست از دگرگون نمودن موجود واقعى عينى در جهان برونى به معدوم محض در درون ذات و بالعكس ، بوجود آوردن يك واقعيّت در درون بدون اين كه در جهان خارجى عينى وجود داشته باشد .
پنجم - در كتاب آفاقى هيچ يك از كلمات و حروف يا فصول و ابواب با يكديگر رقابت و مسابقه در تحصيل قدرت يا در پيشرفت تكاملى ندارند ، در صورتى كه در كتاب نفسى اين استعداد و تمايل ميان افراد آن ديده مىشود .
ششم - تفاوت بسيار با اهمّيّت ميان اين دو نوع كتاب اينست كه مجموع اجزاء جهان هستى ، يعنى همهء فصول و ابواب و سطور و كلمات و حروف كتاب آفاقى يك كتاب غير قابل تجزيه و تحليل به افرادى از كتابها است كه هر يك از آن افراد به تنهائى يك كتاب آفاقى مستقلّ بوده باشد ، در صورتى كه كتاب نفسى با اين كه از يك جهت يك كتاب است كه اجزاء آن مجموعا يك واحدى را تشكيل مىدهند ، هر يك از اجزاء اين كتاب خود كتاب مستقلَّى است كه داراى فصول و ابواب و سطور و كلمات و حروف است -
أ تزعم أنّك جرم صغير
و فيك انطوى العالم الأكبر
( آيا گمان ميكنى تو همين جرم كوچكى ، در صورتى كه جهان بزرگترى در تو پيچيده است ) .