5 - اگر ترس باعث شده است كه اسلام در آن دورانها كه هنوز حقوق انسانها در ابهام و ضعف و نابسامانى گرفتار بود ، اسلام به اضافهء بيان حقوق انسانها [ تا جائى كه با تطبيق آن بر جديدترين حقوقها امتيازات خود را نشان داد ] حقوق حيوانات را نه با تكيه بر احساسات و عواطف محض بلكه با تكيه به ارزش جانداران مقرّر و مورد عمل قرار داد .
6 - اگر ترس باعث شده است كه فرهنگى بوجود بيايد كه كاروانى بىانتها از فارابىها ، ابن سيناها ، ابن رشدها ، كندىها ، ابن مسكويهها ، ابو ريحان بيرونىها ، غزالىها ، جلال الدّين مولوىها ، سنائىها ، عطَّارها ، ابن خلدونها ، البتّانىها و حسن بن هيثمها ، شيخ موسى خوارزمىها ، صدر المتألَّهينها ، ميردامادها ، سهروردىها و خواجه نصيرها و علَّامهها . . . . به راه بيفتند و آن همه واقعيّات را بوسيلهء علم و حكمت و هستىشناسى براى بشريّت عرضه كنند .
7 - اگر ترس باعث شده است كه در زمان عمر بن عبد العزيز كه بودجهء بيت المال كشورهاى اسلامى زيادتر از مصارف لازم در اجتماع گردد و زمامداران بودجهء اضافى را براى آزاد كردن بردهها در آفريقا اعمّ از مسلمان و غير مسلمان بفرستند و اگر . . . كاش همهء انسانها از پايان كار زندگى بترسند و از مسئوليّت در روز قيامت بهراسند و امثال قدمهايى را كه براى بشريّت بوسيلهء حساب نهائى زندگى برداشته شده و ما فقط نمونهء اندكى از آنها را ذكر كرديم بردارند . بالاتر از همهء آنها را كه گفتيم ، آيا خودخواهىها و هوىپرستىها و پندارگرائىهاى ما اجازه خواهند داد كه روزى بنشينيم و با كمال صفا و صميميّت در اين باره فكر كنيم كه آن كدامين ترس و هراس بود كه علىّ بن ابي طالبى را ساخته است كه شبلى شميل مادّه گرا در باره اش مىگويد : الأمام علىّ بن أبي طالب عظيم العظماء نسخة مفّردة لم ير لها الشّرق و لا الغرب صورة طبق الأصل لا حديثا و لا قديما . ( 1 )
هامش
( 1 ) . الامام على - صوت العدالة الأنسانيّة - جورج جرداق ص 17 .