عهده مىگيرند ، با صبر و تحمل خاصى آن را انجام مىدهند .
در اينجا ناچاريم آن عده از خاورشناسان نيرنگ باز و غرضورز را كه امكانات علمى خود را در راه تحريفِ حقايق و واژگون نمودن وقايع به كار انداختهاند و اهداف پست و زشتى را دنبال مىكنند ، استثنا كنيم .
در ميان ايشان ، عده كمى وجود دارند كه از عدالت و انصاف كنار افتادهاند . اين دورى يا به دليل نگاه استثمارگرانهء غرب به شرق است و يا به دليل سهو و اشتباه صرف . دربارهء اين گروه بايد بگوييم : اين بيگانگان و اين فرزندان قرن بيستم ، از اينكه بتوانند حقيقت اوضاع زندگى شرقيان قديم و طبيعت و روحيات و محيط آنها را دريابند ، ناتوان هستند . بديهى است كه همهء حقايق انسانى ، در برابر هر مقياسى سرفرود نمىآورد .
پيش از آن كه دربارهء خاورشناسان و نظر آنها درباره على و گذشته شرق عربى گفتوگو كنيم ، ناچاريم دربارهء گروهى از رجال برجسته و غيرمستشرق اروپا بحث كنيم ، تا آن عواطف شريف انسانى درود بفرستيم كه تحت تأثير مرزهاى شرق و غرب قرار نمىگيرند و آن اشتباهات تاريخى را كه قومى را از قومى دور مىسازد ، ملاك قضاوت قرار نمىدهند و نيز در برابر مردمى كه فاصلهها را از ميان ابناى انسانيت برمىدارند و در آسمان بزرگى و افتخار پرواز مىكنند ، تعظيم كنيم .
در پيشاپيش ايشان ، گوته ، كارلايل ، برنارد شاو ، لامارتين ، گوستاولوبون ، ولز ، كايتانى و . . . هستند . اينان در قضاوتهاى خود تابع وجدان و منطق بودهاند .
اما درمورد خاورشناسان ، طبيعى است كه على در سرلوحهء تحقيقات و مباحث ايشان قرار دارد و نيز طبيعى است كه آنها در برابر شخصيت والاى امام ، ناخودآگاه درنگى طولانى مىكنند .
همچنين ، كاملًا طبيعى است كه بحث و تحقيق ، آنان را به تجليل و محبت و ترجيح على وادارد .
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (بوستان كتاب)(فارسى) — صفحة 682
مساهمون: جورج جرداق
ص٦٨٢