دربارهء ذكاوت ، هوش و ادراك بىحساب او ، هر جملهاى از نهجالبلاغه شاهد گويايى است و بهعبارت ديگر ، عبارات نهجالبلاغه نشاندهندهء ذكاوت و نيروى انديشه و عمل خارقالعادهء اوست . اين ذكاوت و ادراك زنده ، سازنده ، توانا ، گسترده ، عميق ، شامل و جامع همهء مفاهيم بود .
اين انديشه و هوش ، اگر در موضوعى بهكار مىرفت ، بر همه جهات و جوانب آن اشراف مىيافت و كوچكترين نكتهء آن را فرو نمىگذاشت و هيچ قسمت آن تاريك نمىماند و به عمق هر چيز مىرسيد و آن را از هر طرف زير و رو مىساخت و تكان مىداد و پنهانترين نكات و تاريكترين اسباب و عوامل آن را درمىيافت ، چنانكه همهء نتايج صحيح و درستى را كه از آن علل و اسباب بهوجود مىآمد ، درك مىكرد و نزديكترين نتيجه را همانند دورترين نتيجهها بهدست مىآورد .
از مميزات ذكاوت و هوش بىنظير علوى اين تسلسل و ترتيب منطقى و اصولى است كه در هر گوشهء نهجالبلاغه آن را مىيابيد . و همچنين اين همآهنگى و وحدت بين يك نظريه و نظريه ديگر است ، تا آنجا كه هر يك از آنها نتيجهء طبيعى نظريه قبلى و مقدمه نظريه بعدى بهشمار مىرود . و اگر دقت كنيد خواهيد ديد : هر جملهاى كه در بيان موضوعى آمده است ، بدون آن معنا تمام نيست و يا مفهوم كامل بهدست نخواهد آمد . و بلكه مىتوان گفت در عبارات امام على ، جملهاى نمىيابيد كه بحث امام بدون آن تام و تمام باشد . و اصولًا بهعلت وسعت افق فكرى امام ، او لفظى را بهكار نمىبرد مگر آنكه آن لفظ و كلمه شما را به دقت و تأمل بيشتر بخواند . و هيچ عبارتى را نمىبينيد مگر آنكه در برابر شما ، افقهاى وسيعترى را از نظر فكرى گشايد كه در وراى آن ، افقهاى ديگرى از نظر انديشه و فكر ، وجود دارد .
ببينيد كه جملات زيرين امام على ، چگونه ميدان وسيعى از راههاى تفكر و دقت را در برابر شما مىگشايد : « مردم دشمن چيزى هستند كه از آن آگاه نيستند » و « قيمت و ارزش هر انسانى با كار نيكى است كه انجام مىدهد » ؛ « فجور و تباهى ، پناهگاه پستى
علي صوت العدالة الإنسانية (امام على ع صداى عدالت انسانى) (بوستان كتاب)(فارسى) — صفحة 593
مساهمون: جورج جرداق
ص٥٩٣