جهان هستى و تاريخ بشرى نمونهء همهء حقايق و رويدادهائى را كه در نهاد و صور آن دو قلمرو بوده و خواهد بود ، براى او نشان داده . و او را در انسان شناسى به حد اعلا موفق ساخته بود .
راه سوم - تصفيه و تزكيهء درونى در عاليترين درجهء خود سازى كه بهترين و منحصرترين راه شناخت صفات عالى انسانى و مراتب صعود او به كمال ممكن و اضداد آن مىباشد . باضافهء اين كه تزكيه به اصول و قوانين و فعاليتها و پديدههاى اصيل روح و روان انسانى ، كمك جدى مىنمايد . و همهء مطلعين از طرز تفكرات و زندگى عينى امير المؤمنين عليه السلام به اين كه آن حضرت اين راه را در حد اعلى سپرى فرموده است ، صراحت و اقرار دارند . تا آنجا كه مطابق روايت معروف
عليّ ميزان الأعمال
( على است الگو و ميزان اعمال انسانها ) مولوى مىگويد :
تو ترازوى احد خو بوده اى
بل زبانهء هر ترازو بوده اى
باز باش اى باب رحمت تا ابد
بارگاه ما له كفوا أحد
باز باش اى باب بر جوياى باب
تا رسند از تو قشور اندر لباب
اى على كه جمله عقل و ديده اى
شمه اى واگو از آنچه ديده اى
توضيح اين كه امير المؤمنين عليه السلام كتاب آسمانى قرآن را كه كتاب انسان است در همهء سطوح روانى خود ، در حد اعلا درك نموده است ، بطورى كه اگر در متن سخنان آن بزرگوار و يا انگيزهء گفتارها و نتايج آنها به حد لازم و كافى دقت شود ، درخشش آيات قرآنى را از كلمات و جملات آن حضرت خواهيم ديد . و آنگهى اگر بخواهيم انسان را از هر بعد و نهاد و استعدادى كه دارد ، مورد شناسائى قرار بدهيم ، خواهيم ديد آن انسان شناس بزرگ همهء آنها را ديده و لمس كرده است . بعنوان نمونه : 1 - مبدء و مسير و پايان حيات طبيعى انسان ، اين جريان عمومى را در انسانها ديده و آشنائى كامل با آن دارد .