را كه بنام فعاليت عقل معروف شدهاند ، فرق بگذاريم .
يك - فعاليتهاى تجريدى كه حذف مشخصات و خصوصيات فردى افراد را به عهده دارد ، مانند انسان كلى ، آب كلى ، علم كلى ، فلز كلى و غير ذلك .
بوجود آمدن مفاهيم كلى موضوعات مزبور در مغز بشرى با حذف همهء مشخصات و خصوصيات افراد آنها و تصور جامع مشترك انجام مىگيرد . [ البته اين مطلب را كه در بارهء تجريد گفتيم مطابق روش فكرى متداول در بارهء كلى سازى است ] .
دو - فعاليت تجريد عددى ، معمولا ميان اين دو نوع فعاليت فرقى نمىگذارند ، در صورتى كه قابل مقايسه با يكديگر نمىباشند ، زيرا در فعاليت تجريد كلى حقيقتى معين بنام ماهيت يا ذات يا طبيعت با حذف خصوصيات و مشخصات در مغز بوجود مىآيد . در صورتى كه در فعاليت تجريد عددى جز انشاء عمل ذهنى كه نه در ذهن نمودى دارد و نه انعكاسى از جهان عينى است ، چيز ديگرى بعنوان ماهيت و ذات و طبيعت ديده نمىشود و آنچه كه بنام عدد در ذهن به وجود مىآيد ، انشائى است كه با موضوع انشاء شده متحد است .
فرق ديگر اينست كه نمايانگر وضع كلى معدودهاى واقعى يا تجسيمى و انشائى است در صورتى كه مفهوم كلى تجريد شده ، هيچ ارتباطى با كميت و كيفيت منشأ انتزاع خود ندارد .
سه - قضاياى رياضى و استنتاج از آنها كه در صورت عدم ارتكاب خطا در انشاء و عمل در آن قضايا ، عقل حكم قاطعانه در بارهء آنها صادر مىكند چهار - اصول بديهى يا بالضروره راست كه مبناى صحت و بطلان قضايا مىباشند مانند « كل از جزء بزرگتر است » البته اين گونه اصول اوليه در اين كه آيا از قضاياى عقليه هستند يا نه بايد مورد دقت قرار بگيرد .
پنج - تطبيق قضاياى كليه بر موارد و مصاديق جزئى مانند تطبيق « هر انسان توالد مىكند » به انسان مشخصى كه توليد مثل كرده است .
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 294
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٩٤