همم الرّجال تقلع الجبال ( 1 ) ( همتهاى مردان كوه‌ها را از جا برمىكند ) . بار ديگر در بارهء عنصر منتج همت كه « اراده » است ، توجه دقيقى داشته باشيم [ اگر چه اين توجه دقيق ما نمىتواند كفارهء كوتاهىهاى عامل حياتى تعليم و تربيت در بارهء تقويت و بهره بردارى اراده بوده باشد ] در بارهء اراده در يك جملهء مختصر بايد گفت : اگر عظمت هستى نشانى از عظمت خدا در بر دارد و اگر همهء علوم و معارف بشرى نمونه اى از علم خداونديست ، ارادهء انسانى نيز جلوه اى از ارادهء خداونديست به اين شرط كه متعلق به خير و كمال باشد ، نه به شرور و نقائص بلندى همت نتائج فوق العاده مفيد و سازنده اى را بوجود مىآورد كه هم در ساخته شدن فرد بسيار مؤثرند و هم اجتماع را مىتوانند بسازند . نمونه اى از اين نتائج بقرار زير است :

امير المؤمنين عليه السلام اين نتيجه را چنين گوشزد فرموده است : الحلم و الأناة توأمان ينتجهما علوّ الهمّة ( 1 ) ( شكيبائى و بردبارى دو قريناند كه علو همت آنها را نتيجه مىدهد ) . اين مسئله در مباحث لذت و الم ثابت شده است كه هنگامى كه اين دو پديده ( لذت يا الم ) در درون آدمى بوجود مىآيد ، تموج و اهتزاز مثبت [ در لذت ] و يا تموج و اهتراز منفى [ در الم ] آگاهى و آزادى را به مقدار تأثير آن دو پديده از روان آدمى راكد و متوقف مىسازند . و گاهى شدت تأثير بقدرى است كه مىتواند از تأثير و فعاليت اصول و آرمانهاى پذيرفته شده جلوگيرى نمايد ، يعنى يك اندوه تند بقدرى مىتواند اعتدال روانى را مختل بسازد كه موجب تعدى و تجاوز بر حقوق ديگران بوده باشد و چنان كه در مثال عرفى آمده است : يك يا چند نفر دستمالى را از او ربوده باشند ، او آتش به قيصريهء اجتماع