و او در ظلمتى از جهل به اين كه از او چه مىخواهند ، شب و روز را پشت سر هم در مىنوردد و بعبارت صحيحتر شب و روز زندگى كودكانهء او را در مىنوردد . تا دوران جوانى فرا رسد كه انسان در اين دوران معمولا مىتواند ، ولى نمىداند ، و هنگامى كه دوران دانستنش فرا رسيد ، توانستنش رو به زوال و فنا رفته است . اينست آغاز ورود به صحنهء حيات طبيعى محض در رويهء محسوس عالم طبيعت . 2 - پايان ارتباط حيات طبيعى با رويهء محسوس عالم طبيعت ، فنا و زوال است ، زيرا : * ( كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ ) * ( 1 ) ( هر نفسى شربت مرگ را خواهد چشيد و سپس به سوى ما رجوع خواهيد كرد ) .
تكيه بر اختر شبگرد مكن كاين عيار
تاج كاووس ربود و كمر كيخسرو
حافظ
4 ، 5 - فى حلالها حساب و فى حرامها عقاب ( در حلال اين دنيا حساب است و در حرامش عقاب ) .
3 - در حلالش حساب 4 - در حرامش عقاب
اين مسئله كه بشر در آينده روزى را براى بررسى زندگيش خواهد ديد كه معاد ناميده مىشود ، ترديدى نيست و بعنوان اصل سوم از اصول زير بنائى اسلام مورد اعتقاد همهء مسلمانان است و بيك معناى عمومى آن اصل مورد پذيرش همهء الهيون و كسانى است كه حيات انسان را در اين دنيا مستند به حكمت بالغهء خداوند فياض مىدانند . آنچه كه مورد نظر و اختلاف است ، موضوعاتى است كه انسانها در بارهء آنها مسئول واقع خواهند گشت . مىتوان گفت : با نظر به مجموع آيات قرآنى و روايات معتبر اين مسئله ثابت است كه همهء حركات
هامش
( 1 ) - العنكبوت آيه 57 .