ماده شامل بار نيز مىشود ، يعنى نبايد آن قدر بار سنگين بر پشت حيوان حمل كند كه حيوان به زحمت بيافتد و بايد بار را با ديگر حيوانات تعديل نمايد .
27 - اگر حيوانى خسته و درمانده باشد ، بايد براى آن حيوان آسايش بدهد .
28 - با حيوانى كه سم آن شكافته يا در حركت و راه رفتن خود را مىكشد ، ملايمت كند .
29 - و در مسير راه حيوانات را به جايگاههاى آبگير [ و چشمه سارها ] وارد كند .
30 - حيوانات را از زمينهاى گياهدار [ و مراتع ] به طرف جادههاى معمولى كه خشك مىباشند ، نكشاند .
31 - در هر چند ساعت مناسب آنها را براى استراحت رها كند .
32 - حيوانات را در جايگاههائى كه آب در آنها جمع مىشود و همچنين در جايگاههاى گياهدار ، رها كند .
نكتهء فوق العاده با اهميتى كه در ذيل دستورات امير المؤمنين عليه السلام در بارهء حيوان آمده است ، اينست كه مىفرمايد :
فأنّ ذلك أعظم لأجرك و أقرب لرشدك أن شاء اللَّه
( عمل به اين دستورات پاداش ترا با عظمتتر مىنمايد و عامل نزديك شدن تو به رشد و كمال است ) .
از اين نكته به خوبى ثابت مىشود كه احترام ذات حيوان بدانجهت كه داراى حيات است نه بدانجهت كه يك مادهء اقتصادى مفيد است ، دليل و عامل رشد و كمال انسانى است ، با نظر به اين مواد و دستورات است كه مىتوان ارزش و احترام ذات انسان را كه از نظر عظمت قابل مقايسه با ديگر جانداران نيست درك كرد . و ضمنا اين حقيقت هم اثبات مىشود كه براى هر فرد و جامعه اى كه ذات حيات انسانى ارزش و احترامى ندارد ، آن فرد و جامعه هر ادعائى كه در بارهء رشد و كمال راه بياندازد . جز دروغ و خود فريبى و بمسخره گرفتن ديگران چيز ديگرى در بر ندارد . مطلب ديگرى كه از توجه
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 164
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٦٤