صبر و تحمل نمودهاند ) .
بطور قطع مقصود از علم در اين آيه تحقق معلوم خداوندى است كه جهاد و صبر و شكيبائى مردم با ايمان است ، زيرا علت ورود به بهشت خود جهاد و صبر است ، نه علم خداوندى به آنها . بروز و تحقق معلوم خداوندى در عرصهء هستى كه در اجزاء و نمودها و حركات و اعمال انسانها صورت مىگيرد و نمايش محدوديتها را مىدهد منافاتى با علم مطلق و فراگير خداوندى ندارد ، چنان كه نقش بستن اشكال و خطوط و نقاط هندسى در روى كاغذ و روى مصالح ساختمانى ، علم مهندس ساختمان را مشخص و محصور و محدود نمىنمايد .
همچنان كه بروز قدرتها و نيروهاى الهى در طبيعت قدرت مطلقهء او را محدود و مشخص نمىسازد .
طرح خصوصى مسئله - علم خداوندى و كارهاى اختيارى انسانها
مسئله در اين مورد چنين طرح شده است كه اگر خداوند متعال كارهاى اختيارى انسانها را مىداند ، ديگر جائى براى آزادى و اختيار نمىماند ، زيرا اگر كارى كه معلوم خداوندى است از انسان صادر نشود ، خلاف علم خداوندى خواهد بود ، پس آن كار حتما بايد صادر شود ، تا خلاف علم خداوندى نشود .
در بارهء اين استدلال بيتى به خيام نسبت داده شده است و آن اينست كه :
مىخوردن من گر ز ازل حق دانست
گر مىنخورم علم خدا جهل شود
البته نسبت بيت مزبور به عمر بن ابراهيم خيامى فيلسوف و رياضىدان معروف كاملا مشكوك است و بهر حال اين بيت براى توضيح مسئله از يك شاعر نا آگاه از مسائل حكمت الهى صادر شده است . پاسخى از خواجه نصير طوسى رحمة اللَّه عليه بر اين بيت نقل شده است :
علم ازلى علت عصيان بودن
نزد عقلا به غايت جهل بود
اين استدلال اگر صحيح باشد و بتواند براى دفاع از علم خداوندى