اهل مدينه به نفاق برگشتند ، تو آنها را نمىدانى ، ما آنها را مىدانيم ) . در صورتى كه اين علم خداوندى در بارهء آنان تحقق يافته بود . همچنين اين آيات كه موارد خاصى از معلوم خداوندى را تذكر مىدهد ، دليل آن نيست كه علم خداوندى محدود به آنهاست ( 1 ) بلكه مطابق آياتى كه در پاورقى آوردهايم ، علم او بهمهء جهان هستى اعم از پشت پرده و روى پرده و كوچك و بزرگ و ثابت و متغير و محسوس و نامحسوس شامل بوده و هيچ چيزى از علم او بر كنار نيست تا پس از آزمايش علم براى او حاصل شود . با در نظر گرفتن اين دو مسئلهء مهم : 1 - علم خداوندى ما فوق زمان و محدوديتهاى طبيعى است . 2 - علم خداوندى شامل همهء موجودات و رويدادهاى جهان هستى است ، اين مشكل هم حل مىشود كه در بعضى از آيات چنين آمده است كه خداوند مردم را آزمايش
هامش
( 1 ) باضافهء دليل بديهى عقل كه خداوند آفرينندهء هستى و اجرا كنندهء فيض وجود دائمى و مستمر بر آن است ، پس قطعا بهمهء اجزاء و روابط هستى دانا است . آيات فراوانى در قرآن مجيد عموميت علم ذات خداوندى را بر همهء اشياء اثبات مىكند ، از آن جمله ، * ( قالَ : يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ( البقرة آيه 33 ) ( خدا گفت : اى فرشتگان ، مگر من بشما نگفتم : من غيب آسمانها و زمين را مىدانم و مىدانم آنچه را كه آشكار مىكنيد . و آنچه را كه مخفى مىداريد ) . * ( أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالأَرْضِ ) * ( البقرة آيهء 70 ) ( آيا ندانسته اى كه خداوند هر چه را كه در آسمان و زمين است مىداند ) . * ( الله لا إِله إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ) * ( البقرة آيهء 255 ) ( ميداند آنچه را كه پيش روى آنان است و آنچه را كه پشت سر آنان مىباشد ) . * ( وَهُوَ الله فِي السَّماواتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ ) * ( الانعام آيهء 3 ) و او است خداوند در آسمانها و زمين ، ميداند راز درونى و پديدههاى برونى شما را و مىداند آنچه را كه مىاندوزيد ) . اين آيات كه در قرآن فراوان است ، علم خداوندى را با بيانات گوناگون بر همهء جهان هستى اعم از پشت پرده و روى پرده و كوچك و بزرگ و ثابت و متغير با صراحت كامل اثبات مىكند .