1 - عدم عدالت در توليد و توزيع اقتصادى .
2 - عدم پيگيرى اخلاص متفكران جهان بين كه مىبايست براى آبيارى كردن نهال مكتب انسانى كه با دست خودشان كاشته بودند به طور مستمر و جدى دست به كار شوند و به ساختن و پرداختن جملات زيبا در بارهء اصول انسانى دور از دسترس انسانها قناعت نورزند ، هم در آن حال كه اصول تعين انسانى را پىريزى ميكنند ، دست به كار جلوگيرى و ريشه كن ساختن خارهاى زهرآگين باشند كه به وسيلهء متفكر نماهاى حرفه اى يا غرضورز در سر اين راه مقدس كاشته مىشود .
3 - بدانجهت كه به وجود آمدن مكتب انسانى و بقاى آن احتياج به بقاى مرز ميان انسان و طبيعت و ماشين ناآگاه داشت و چون انسان قدرت نگاهدارى اين مرز را دارا نبود ، لذا در حقيقت موضوعى به نام انسان تعين يافته وجود نداشت ، تا مكتبى به نام او قابل انديشه و عمل بوده باشد .
عوامل ديگرى هم مربوط به علل سه گانه كه در بالا گفته شد در خور تحقيق و اهميت مىباشد .
4 - عامل ديگرى را هم مىتوان نام برد كه در موقع نوشتن ستون عوامل ، در آخرين شماره و شايد هم با اكراه نوشته مىشود و مثلا مىشود شماره 117 و اين شماره صد و هفدهمين كه آخرين شمارهء عوامل ورشكستگى مكتب انسانى است چون با اهميتترين عوامل است ، بدون توجه به بىاعتنائى موقعيت ناچيز خود در ستون عوامل ، همهء آن ستون را به هم مىريزد و همهء محاسبهها را غلط از آب در مىآورد نام اين عامل را خود خواهى مهار نشده اصطلاح مىكنيم .
صرف انديشه و بودجهها و تلاشهاى گوناگون و گذشتهاى جدى و بيكران در پياده كردن مكتب انسانى روى افراد و جوامعى كه هنوز نه تنها خودهاى آنان به تعين سوم نرسيده است بلكه بحث و گفتگو در بارهء آن هنوز رسميت پيدا نكرده و هواداران آن مكتب ، انسانهائى نصيحتگو و اندرز -
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 187
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٨٧